ریحانه اسکندری: چهل و چهارمین دوره جشنواره فیلم فجر در حالی در بهمنماه سال ۱۴۰۴ به ایستگاه پایانی خود رسید که سینمای ایران یکی از متفاوتترین و پرچالشترین ادوار خود را تجربه کرد. این رویداد که همواره به عنوان ویترین اصلی تولیدات سالانه سینمای ایران شناخته میشود، در این دوره تحت مدیریت منوچهر شاهسواری، با تغییراتی بنیادین در ساختار اجرایی و نحوه گزینش آثار همراه بود. یکی از ویژگیهای بارز این دوره، حذف هیئت انتخاب و واگذاری مسئولیت مستقیم گزینش آثار به دبیر جشنواره و مشاوران او بود که منجر به حضور ۳۱ فیلم در بخش سودای سیمرغ شد. این دوره همچنین به عنوان «جشنواره فیلماولیها» شهرت یافت؛ چرا که ۱۳ فیلم از آثار راهیافته، یعنی حدود ۳۶ درصد از کل آثار، نخستین تجربه کارگردانی سازندگانشان بود که نشاندهنده موج جدیدی از استعدادهای تازهنفس در سینمای ایران است.
اختتامیه این رویداد در شامگاه ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ در تالار وحدت، با حضور مقامات عالیرتبه کشوری و چهرههای برجسته هنری برگزار شد و در آن، فیلمهای «سرزمین فرشتهها» و «زندهشور» با کسب ۵ سیمرغ بلورین، رکوردداران این دوره لقب گرفتند.
سیمای کلی چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر
جشنواره چهل و چهارم در شرایطی برگزار شد که اتمسفر حاکم بر آن تحت تأثیر وقایع اجتماعی و سیاسی ماههای منتهی به بهمنماه بود. مدیریت جشنواره تلاش کرد تا با رویکردی آشتیجویانه، هنرمندان را به صحنه بازگرداند، هرچند برخی حواشی نظیر انصراف یا عدم حضور فیزیکی تعدادی از برگزیدگان در مراسم اختتامیه، همچنان به عنوان یکی از چالشهای جدی دبیرخانه باقی ماند. با این حال، حضور بیش از ۵ میلیون مخاطب در بسترهای مجازی و سالنهای سینما، نشاندهنده تداوم پیوند میان مردم و سینمای ملی ایران بود.
در این دوره، تمرکز ویژهای بر آثار اجتماعی، جنایی و دفاع مقدسی صورت گرفت و فیلمهایی نظیر «اردوبهشت»، «اسکورت»، «نیمشب» و «زندهشور» کانون اصلی بحثهای نقادانه بودند.
کالبدشکافی «زندهشور»؛ درامی ملتهب در آستانه مرگ
فیلم سینمایی «زندهشور» به کارگردانی کاظم دانشی، بیتردید یکی از جنجالیترین و در عین حال موفقترین آثار چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر بود. دانشی که پیش از این با فیلم «علفزار» توانایی خود را در دراماتیزه کردن پروندههای قضایی و حقوقی ثابت کرده بود، در «زندهشور» به سراغ لایههای عمیقتری از مفاهیم «قصاص»، «بخشش» و «عدالت» رفته است.
این فیلم در ژانر اجتماعی-جنایی، روایتگر برشی نفسگیر از ساعات پایانی زندگی چند محکوم به اعدام در داخل زندان است. ساختار پیرنگ بر مبنای الگوی «زمان محدود» بنا شده که در آن هر ثانیه میان حیات و ممات شخصیتها فاصله میاندازد و تماشاگر را در یک تنگنای حسی و اخلاقی قرار میدهد.
ساختار داستانی و خردهروایتهای محکومان
فیلم «زندهشور» از چندین داستانک موازی تشکیل شده که همگی حول محور شخصیت «مرتضی زند» با بازی بهرام افشاری گره میخورند. مرتضی زند، نماینده دادستان است که وظیفه نظارت بر اجرای حکم اعدام ۵ متهم به قتل را بر عهده دارد. نکته طلایی فیلمنامه در اینجاست که علیرغم سالها حضور مرتضی در مراسم اعدام، او هنوز به این تلخی عادت نکرده و تضاد درونی او به عنوان یک مأمور قانون و یک انسان دغدغهمند، موتور محرک درام است.
پروندههای پنج محکوم به شرح زیر در بدنه فیلم جای گرفتهاند:
امیر (با بازی امیر جعفری): مردی میانسال که در آخرین شب زندگیاش، تقاضای پیتزا به عنوان شام آخر دارد؛ نقشی کوتاه اما بسیار تاثیرگذار که تحسین منتقدان را برانگیخت.
شایان: جوانی که در پی یک بحران خانوادگی، پدر و مادر خود را به قتل رسانده است.
پدرام: مردی که به دلیل سوءظن و حسادتهای بیمارگونه، همسرش را کشته است.
عبدالله( با بازی حامد بهداد): سارقی که در حین سرقت اتومبیل، مرتکب قتل صاحب آن شده است.
سجاد پوریان: جوانترین محکوم که در دفاع از یک دختر، سه مرد افغانستانی را به قتل رسانده است؛ این پرونده همان جایی است که درام به مسائل سیاسی و اجتماعی حساستری پیوند میخورد.
تحلیل نقدها و بازخوردهای تخصصی
منتقدان سینمای ایران در مواجهه با «زندهشور»، آرا و نظرات متفاوتی را ارائه دادند. برخی کارگردانی کاظم دانشی را شستهرفته و دکوپاژ او را در القای فضای خفقانآور زندان بسیار موفق دانستند. از نگاه این گروه، دانشی توانسته است میان سینمای تجاری و سینمای دغدغهمند اجتماعی تعادلی برقرار کند. وفاداری فیلم به روایت خاکستری و پرهیز از قطعینگری اخلاقی، از مهمترین نقاط قوت اثر برشمرده شده است؛ چرا که فیلم تلاش نمیکند بخشش را به شکلی شعاری مدح کند، بلکه تاثیرات عمیق و لایههای پنهان آن را در بستر جامعه به نمایش میگذارد.
در مقابل، بخش دیگری از منتقدان به برخی ضعفها در یکسوم پایانی فیلم اشاره کردند. طولانی بودن زمان فیلم و تکرار در برخی دیالوگها، از جمله مواردی بود که باعث شد برخی منتقدان نسخه جشنوارهای را نیازمند تدوین مجدد بدانند. همچنین، ابهام در تعریف «ضدقهرمان» و مشخص نبودن نیروی اصلی تقابل (اینکه آیا سیستم است یا افراد محافظهکار)، از دیگر نقدهایی بود که به ساختار دراماتیک اثر وارد شد. با این حال، تقریباً تمام منتقدان بر درخشش بازیگران فیلم، به ویژه بهرام افشاری در جدیترین نقش کارنامهاش و مارال فرجاد در نقش مکمل، اتفاق نظر داشتند.
نامزدیها و افتخارات «زندهشور» در فجر ۴۴
فیلم «زندهشور» با نامزدی در ۱۱ بخش اصلی، یکی از رکوردداران جشنواره بود و در نهایت توانست در رقابتی تنگاتنگ با فیلمهایی چون «اردوبهشت» و «سرزمین فرشتهها»، ۵ سیمرغ بلورین را از آن خود کند.
کاظم دانشی در نشست خبری فیلم خود در پردیس ملت، به صراحت به مسائل اخیر کشور و فشارها بر هنرمندان واکنش نشان داد. او با دفاع از حضور خود در جشنواره، تأکید کرد که “سینما بهترین جا برای اعتراض است” و نباید با تحریم جشنواره، چراغ سینما را خاموش کرد.
ابعاد فنی و هنری؛ از موسیقی تا طراحی صحنه
یکی از نکات مورد توجه فیلم برای منتقدان موسیقی کارن همایونفر بود که طبق گفته متخصصان با تکیه بر سازهای زهی و ایجاد فضایی حزنآلود، به خوبی توانست التهاب ثانیههای پایانی محکومان را به مخاطب منتقل کند. اگرچه برخی منتقدان موسیقی را در بخشهایی بیش از حد «پرسوز و گداز» دانستند، اما داوران جشنواره آن را لایق سیمرغ تشخیص دادند. در بخش فیلمبرداری، هادی بهروز با استفاده از زوایای تنگ و ترکیببندیهای پرفشار، موفق شد حس حبس و انتظار برای مرگ را در قابهای خود بازنمایی کند. تدوین خشایار موحدیان نیز علیرغم انتقاداتی به زمان طولانی اثر، توانست ریتم فیلم را در فضاهای محدود داخلی حفظ نماید.
یکی از لحظات قابل توجه جشنواره، اهدا سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل زن به مارال فرجاد بود. او که به دلیل طی کردن مراحل دشوار شیمیدرمانی در مراسم حضور نداشت، با ارسال ویدئویی از روی تخت بیمارستان، از کاظم دانشی بابت اعتمادش تشکر کرد.
رز شریفی و چالش بازنمایی دختر افغان در فیلم «زندهشور»
در میان تمام التهابهای «زندهشور»، نقش دختر افغانستانی که قربانی یک سنت خشونتبار شده است، جایگاه مشخصی در پیشبرد داستان دارد. این نقش را رز شریفی، بازیگر تازهنفس، بر عهده گرفته است.
رز شریفی که فعالیت حرفهای خود را از صحنه تئاتر آغاز کرده، با انتخاب کاظم دانشی، نخستین تجربه جدی سینمایی خود را پشت سر گذاشت. او در این فیلم ایفاگر نقشی است که به طور مستقیم به پرونده «سجاد پوریان» گره میخورد.
در ادامه مصاحبه برگزیده با رز شریفی را که در حاشیه جشنواره فیلم فجر انجام شده مطالعه میکنید.
پشت صحنه یک نقش؛ تحقیق، تجربه و درگیری احساسی
رز شریفی، ابتدا با معرفی خود به عنوان یکی از بازیگران این اثر، درباره تجربه حضورش در این پروژه گفت: «بازی در این نقش جالب بود و در عین حال پیچیدگیهای خاص خودش را داشت. روند رسیدن به این نقش طولانی بود.»
او با اشاره به مراحل آمادهسازی خود برای ایفای نقش افزود: «با توجه به زمانی که برای فیلم داشتم، ابتدا به سراغ تعدادی از افغانهایی رفتم که به زبان دری صحبت میکردند. در ابتدا اعتماد نمیکردند، چون من یک غریبه بودم.»
شریفی با توضیح شرایط دشوار آن مقطع ادامه داد: «این موضوع همزمان شده بود با زمانی که بسیاری از آنها باید ایران را ترک میکردند. برخی مدارک قانونی نداشتند و مجبور بودند به کشورشان بازگردند و در شرایط ناآرامی قرار داشتند. به همین دلیل ارتباط گرفتن با آنها آسان نبود.»
این بازیگر درباره تصمیم خود برای جلب اعتماد این افراد گفت: «در نهایت تصمیم گرفتم مستقیم به آنها بگویم که بازیگر هستم و برای ایفای نقش به کمکشان نیاز دارم تا بتوانم اعتمادشان را جلب کنم.»
او درباره مطالعات و تحقیقات خود توضیح داد: «برای نزدیک شدن به کاراکتری که آقای دانشی مدنظر داشتند، مستندهای مختلف تماشا میکردم و لغتنامه زبان دری افغانستان را مطالعه میکردم.»
شریفی با اشاره به تجربه حضور در میان مهاجران افغان بیان کرد: «با لباس افغان در میان آنها حاضر میشدم تا حس و حالشان را بهتر درک کنم. با آنها صحبت میکردم و همین باعث ایجاد احساس نزدیکی شد. تا جایی پیش رفت که من را میان دوستانشان میبردند، با هم غذا درست میکردیم. در کنار لحظات خوب، غمهای زیادی را هم از نزدیک میدیدم که روی من تأثیر میگذاشت.»
او درباره نتیجه این تلاشها اظهار کرد: «در نهایت آقای دانشی دیدند که من برای این نقش تلاش کردهام و همین باعث شد انتخاب شوم.»
این بازیگر با اشاره به درگیری احساسی خود با نقش افزود: «در طول بازی، احساسات بازیگر با فضای صحنهها درگیر میشود. برخی فضاها حالوهوای خاصی داشت که توصیف آنها دشوار است.»
او درباره فضای کاری پروژه نیز گفت: «تمام عوامل و بازیگران تلاش میکردند فضای آرامی ایجاد شود تا بتوانیم وظیفه خودمان را به بهترین شکل انجام دهیم.»
شریفی درباره همکاری با کارگردان فیلم عنوان کرد: «کار با آقای دانشی بسیار لذتبخش بود. ایشان در عین سختگیری، برای کیفیت کار اهمیت زیادی قائل بودند. استفاده از مشاور لهجه و تمرینهای مستمر باعث شد زبان دری را دقیقتر یاد بگیریم. این سختگیریها به نفع ما بود.»
او در پاسخ به پرسشی درباره نگاه خود به قهرمان داستان و موضوع اعدام که محور اصلی فیلم است، گفت: «قهرمان داستان فردی است که برای نجات دیگران تلاش میکند، حتی اگر خودش دچار مشکل و دردسر شود. به نظر من، او واقعا یک قهرمان است.»
او با تمجید از بازی بازیگر نقش اصلی افزود: «من در جایگاهی نیستم که نظر تخصصی بدهم، اما از بازی ایشان بسیار لذت بردم.»
شریفی در پایان این گفتوگو بیان کرد: «به همه عزیزان عزادار اتفاقات اخیر کشور تسلیت میگویم و از آقای دانشی تشکر میکنم که این فرصت را در اختیار ما جوانها قرار دادند.»
۵۹۲۴۴
