ریحانه اسکندری: هفتاد و ششمین دوره جشنواره بینالمللی فیلم برلین در حالی از تاریخ ۱۲ فوریه (۲۳ بهمن) ۲۰۲۶ فعالیت خود را آغاز کرد که فضای پوتسدامر پلاتس، تحت تأثیر یکی از سردترین زمستانهای آلمان در ۱۵ سال اخیر، سرمایی گزنده و بادهای قطبی همراه بود.
با این حال، سرمای هوا نتوانست از حرارت فرش قرمز و تبوتاب سینمادوستانی که برای خرید بیش از ۳۳۰ هزار بلیت صف کشیده بودند، بکاهد.
این دوره که دومین سال مدیریت تریسیا تاتل به شمار میرود، از همان ساعات اولیه با پارادوکس عمیقی میان “هنر ناب” و “تعهد سیاسی” گره خورد.
در حالی که جشنواره با نمایش فیلمی در ستایش پایداری زنان افغانستان و اهدای خرس طلایی افتخاری به میشل یئو آغاز شد، اظهارات جنجالی ویم وندرس در مقام رئیس هیئت داوران درباره لزوم جدایی سینما از سیاست، جبههبندیهای تندی را در میان اهالی رسانه و فعالان حقوق بشر ایجاد کرد.
در این گزارش به مرور برنامهها، جداول اکران، ترکیب داوران و حواشی بیسابقهای میپردازیم که از آغاز این دوره جشنواره تا امروز که به میانه راه رسیده این رویداد را به تیتر اول رسانههای جهان بدل کرده است.
اتمسفر جشنواره و گذار از چهار روز نخست: برلین در قرنطینه سینمایی
از زمان افتتاحیه رسمی در ۱۲ فبریه تا پایان روز ۱۵ فبریه، جشنواره فیلم برلین شاهد اکران طیف وسیعی از آثار در بخشهای مسابقه اصلی، پانوراما، فوروم و نسل بوده است.
جشنواره امسال با شعار “سینما به مثابه وزنه تعادل” تلاش کرده است تا صداهای حاشیهای را به متن بازگرداند، اما واقعیتهای ژئوپلیتیک خارج از سالنهای سینما، به سرعت راه خود را به داخل کاخ جشنواره باز کردند.
در چهار روز اول، نظم سنتی جشنواره با اعتراضات پراکنده در محوطه پوتسدامر پلاتس و کنفرانسهای مطبوعاتی پرتنشی همراه شد که موضوعاتی همچون جنگ غزه، وضعیت این روزهای در ایران و بحرانهای مهاجرتی را در کانون توجه قرار دادند.
در این دوره ۲۲ اثر از کشورهای مختلف حضور دارند که موضوعات محوری آثار اکران شده تا امروز مادری، تروماهای خانوادگی، سانسور سیاسی و مهاجرت بوده است. درباره تنوع جنسیتی در کارگردانی این دوره از جشنواره فیلم برلین باید گفت که ۹ فیلم از ۲۲ فیلم بخش مسابقه توسط زنان کارگردانی شده است.
ترکیب طلایی هیئت داوران: سکانداران قضاوت در برلیناله ۲۰۲۶
شورای داوری هفتاد و ششمین دوره، مجموعهای از نخبگان سینمای مؤلف و چهرههای آکادمیک است که تحت ریاست ویم وندرس، فیلمساز کهنهکار آلمانی، وظیفه دشوار اهدای خرس طلایی را بر عهده دارند. حضور وندرس که خود برنده خرس طلایی افتخاری در سال ۲۰۱۵ بوده، به عنوان چهرهای که دههها با هویت برلیناله گره خورده، وزنه اعتباری جشنواره محسوب میشود.
اعضای هیئت داوران بینالملل به شرح زیر در کنار وندرس به قضاوت مینشینند:
مین بهادر بهام، کارگردان نپالی که با فیلم “شامبالا” تاریخساز شد و نماینده موج نو سینمای نپال است.
بائه دونا، بازیگر شاخص کره جنوبی که همکاری با غولهایی چون بونگ جون-هو و پارک چان-ووک را در کارنامه دارد.
شیوندرا سینگ دونگارپور، آرشیویست و فیلمساز هندی که تمام زندگی خود را وقف حفظ میراث سینمایی کرده است.
رینالدو مارکوس گرین، کارگردان آمریکایی که با فیلم “شاه ریچارد” به شهرت جهانی رسید.
هیکاری، نویسنده و کارگردان ژاپنی که پیشتر جایزه تماشاگران پانوراما را در برلین برده بود.
اوا پوشچینسکا، تهیهکننده قدرتمند لهستانی که آثاری همچون “ایدا” و “منطقه مورد علاقه” را به سینمای جهان عرضه کرده است.
ویترین مسابقه اصلی: کالبدشکافی ۲۲ مدعی خرس طلایی
همان طور که پیش تر در این گزارش اشاره شد در بخش مسابقه اصلی، ۲۲ فیلم با تنوع جغرافیایی بیسابقه حضور دارند که از ۱۲ فوریه اکران آنها آغاز شده است. این آثار بازتابدهنده فشارهای اجتماعی بر نهاد خانواده و تقابل فرد با ساختارهای قدرت هستند.
اما در ادامه تحلیلی از آثار کلیدی اکران شده در چهار روز نخست را خواهیم داشت.
یکی از بحثبرانگیزترین آثار، فیلم “نامههای زرد” به کارگردانی ایلکر چاتاک بوده است.
چاتاک که پیشتر با فیلم “دفتر معلمان” نامزد اسکار شده بود، در این اثر به روایت زندگی یک زوج هنرمند در ترکیه میپردازد که پس از هدف قرار گرفتن توسط دولت، پیوندهای عاطفی و حرفهایشان در آستانه فروپاشی قرار میگیرد. این فیلم به عنوان اولین اثر در «جدول صفحه منتقدان» به نمایش درآمد و بازخوردهای مثبتی دریافت کرد.
فیلم “در دریا” ساخته کورنل موندروتسو، با بازی خیرهکننده ایمی آدامز، دیگر اثر مورد توجه روزهای ابتدایی این دوره از فستیوال فیلم برلین بوده است. فیلم روایتگر داستان زنی که پس از دوره بازپروری به خانه خانوادگیاش در کیپکاد بازمیگردد. این اثر با استقبال منتقدان روبرو شده است، منتقدان این فیلم را پرترهای مالیخولیایی از تلاش برای بازپسگیری هویت میدانند.
افتتاحیه با طعم سیاست: میشل یوه و سینمای افغانستان
مراسم افتتاحیه در شامگاه ۱۲ فوریه، صحنه اهدای خرس طلایی افتخاری به میشل یئو بود. شان بیکر، کارگردان فیلم “آنورا”، در ستایش یئو سخنرانی کرد و او را نمادی از سینمای بدون مرز نامید.
بلافاصله پس از مراسم، فیلم “مردان بد وجود ندارند” به کارگردانی شهربانو سادات به عنوان فیلم افتتاحیه به نمایش درآمد. این فیلم که محصول مشترک پنج کشور است، بر تجربه زنان افغان در آستانه سقوط کابل در سال ۲۰۲۱ تمرکز دارد و تلاش یک زن فیلمبردار برای حفظ استقلال خود در برابر ساختارهای پدرسالارانه را به تصویر میکشد.
طوفان حواشی: وقتی “بیطرفی” جرم تلقی میشود
مهمترین حاشیه جشنواره تا به امروز، تقابل کلامی در کنفرانس مطبوعاتی هیئت داوران بود. ویم وندرس با بیان اینکه “ما باید از سیاست دوری کنیم” ، موجی از انتقادات را برانگیخت. او تأکید کرد که سینما میتواند مردم را تغییر دهد اما توان تغییر سیاستمداران را ندارد. این موضعگیری در حالی اتخاذ شد که جشنواره بابت عدم محکومیت صریح حوادث غزه (در تضاد با مواضع سختگیرانه سالهای قبل در قبال اوکراین) تحت فشار بود.
وندرس در گفتههایش اشاره کرده است: « «فیلمها میتوانند جهان را تغییر دهند، اما نه بهصورت سیاسی آشکار. ما باید از سیاست دور بمانیم، چون اگر فیلمی صرفا سیاسی بسازیم، وارد عرصه سیاست میشویم. اما ما وزنهای علیه سیاست هستیم، ما مقابل سیاست هستیم و باید کار مردم را انجام دهیم، نه کار سیاستمداران را.»
انصراف آرونداتی روی و اعتراضات گسترده
واکنش به سخنان وندرس آنچنان شدید بود که آرونداتی روی، نویسنده و فعال برجسته، حضور خود در جشنواره را لغو کرد. او در بیانیهای تند اظهار داشت که سکوت هنرمندان در برابر آنچه او “نسلکشی در غزه” خواند، به معنای همدستی در جنایت است. این انصراف، سایر بخشهای جشنواره از جمله نمایش نسخه بازسازی شده فیلمهای کلاسیک را تحتالشعاع قرار داد.
در همین حال، فرش قرمز جشنواره شاهد حضور فعالانی بود که داشتن پوسترهایی در دست به وضعیت حقوق بشر اعتراض داشتند. همچنین، ویزا ندادن به تعدادی از فیلمسازان سودانی توسط دولت آلمان به دلیل “خطر مهاجرت”، رسوایی دیگری بود که تضاد میان شعارهای آزادیخواهانه جشنواره و سیاستهای سختگیرانه دولت میزبان را برجسته کرد.
سینماگران ایرانی در برلیناله ۷۶: از پانوراما تا فوروم
حضور سینمای ایران در این دوره، علیرغم غیبت در بخش مسابقه اصلی، در سایر بخشها بسیار پررنگ است. فیلم “رویا” به کارگردانی مهناز محمدی (محصول مشترک آلمان و ایران) در بخش پانوراما به نمایش درآمد که با استقبال مخاطبان مواجه شده است.
فیلم “آهنگ عشق” از مهران تمدن در بخش فوروم و فیلم “ناخنهایت را دوست دارم” از نرگس کلهر در بخش فوروم ویژه از دیگر آثار ایرانیها در این دوره از جشنواره هستند.
در روزهای ۱۴ و ۱۵ فوریه، فیلم “متولد شب” ساخته هانا برگهولم به نمایش درآمد. این اثر که یک وحشت و جسارت مادرانه را توصیف کرده است، داستان زنی را روایت میکند که پس از نقل مکان به خانهای جنگلی، با تولد نوزادی مواجه میشود که رفتارهای غیرانسانی دارد. منتقدان بازی سیدی هارلا و روپرت گرینت را ستودند و آن را یکی از خلاقانهترین آثار ژانر وحشت در سالهای اخیر دانستند.
در بخش پانوراما، فیلم “خروج امن” ساخته محمد حماد، پرترهای خویشتندارانه از بیگانگی در قاهره معاصر ارائه داد. حماد با استفاده از نابازیگران، به واکاوی شکافهای طبقاتی و بنبستهای عاطفی در جامعه مصر پرداخته است.
دیدگاه آیندهپژوهانه: در انتظار خرسهای طلایی و نقرهای
با نگاه به روزهای پیش رو (۱۶ تا ۲۲ فوریه)، انتظار میرود رقابت در بخش مسابقه با نمایش فیلمهای “رز” (با بازی زاندرا هولر) و “هرزه هرس” (با بازی پاملا اندرسون) به اوج خود برسد. همچنین نمایش آثار مستند در بخش برلیناله ویژه، از جمله مستند سم پولارد درباره “توتو”، میتواند بحثهای نژادی و هویتی جدیدی را داغ کند.
پیشبینی برندگان احتمالی
بر اساس “جدول منتقدان” تا تاریخ ۱۵ فوریه، فیلمهای زیر شانس بالایی برای کسب جوایز اصلی دارند:
خرس طلایی بهترین فیلم: رقابت نزدیکی میان “نامههای زرد” و “در دریا” در جریان است.
خرس نقرهای بهترین بازیگر: ایمی آدامز (در دریا) و زاندرا هولر (رز) مدعیان اصلی هستند.
جایزه بهترین کارگردانی: کورنل موندروتسو که به دلیل فرم بصری پیچیده در فیلم جدیدش، بخت بالایی دارد.
نهایتا، این دوره از برلین، جشنوارهای در تعلیق
هفتاد و ششمین جشنواره فیلم برلین تا بدینجا نشان داده است که حتی در سایه مدیریت جدید و تلاش برای تمرکز بر “سینمای ناب”، سیاست همچنان جزء لاینفک هویت این رویداد است. تضاد میان بیانیههای هیئت داوران و واقعیتهای روی فرش قرمز، برلیناله ۲۰۲۶ را به یکی از پرچالشترین دورههای تاریخ تبدیل کرده است.
با این حال، کیفیت بالای آثار بخش مسابقه و حضور پرشور تماشاگران ثابت میکند که برلیناله همچنان مهمترین ویترین برای سینمای متفکر و دغدغهمند در سطح جهان است. روزهای آینده مشخص خواهد کرد که آیا هنر میتواند بر تفرقه سیاسی غلبه کند یا خیر، اما تا این لحظه، برلیناله ۲۰۲۶ بیش از آنکه جشنواره فیلم باشد، جشنوارهای برای بازتعریف “مسئولیت هنرمند” در دنیای امروز است.
۵۹۲۴۴
