به گزارش خبرگزاری برگزیده، در این برنامه پرونده «استعمار»، با بررسی رمانهای «ریشهها» و «آخرین مرز» با حضور کارشناسانی، چون مجید میرزایی، احمد محمدتبریزی و دکتر سیدهاشم میرلوحی، نشان داد استعمار آمریکایی پیش از آنکه با جنگ و اسلحه عمل کند، با قطع زبان، هویت و ریشه انسانها پیش میرود؛ الگویی که هم در تاریخ آمریکا و هم در صورتبندیهای فرهنگی معاصر ادامه دارد.
سینمای ضد استعماری؛ زبان اعتراض ملتها
در بخش «قابهای متن»، احمد محمدتبریزی از پژوهشگران و منتقدان سینما با نگاهی تاریخی به سینمای جهان گفت: سینمای ضد استعماری بهصورت آگاهانه پس از جنگ جهانی دوم و در دهههای ۵۰ و ۶۰ میلادی شکل گرفت؛ زمانی که ملتها از سلطه استعمارگران خارج میشدند و درد و رنج خود را در سینما بازنمایی میکردند.
وی با اشاره به شکلگیری سینمای ضد استعماری پس از جنگ جهانی دوم در دهههای ۵۰ و ۶۰ میلادی، تأکید کرد: آثاری مانند «نبرد الجزایر» و «اینک آخرالزمان» و «عمر مختار» توانستند روایت رسمی قدرت را به چالش بکشند و چهره واقعی استعمار را آشکار کنند؛ روایتی که بعدها در بازنمایی سرخپوستان آمریکا و استعمار داخلی ایالات متحده نیز ادامه یافت و حتی در خود آمریکا، بخشی از این سینما به استعمار داخلی و حذف بومیان اختصاص دارد.
محمدتبریزی با اشاره به فیلمهای اقتباسی همچون «نابخشوده»، «جهان نو» ترنس مالیک، «آخرین موهیکان» و بهویژه «قاتلان ماه کامل» ساخته اسکورسیزی گفت: این آثار نشان میدهند تاریخ آمریکا، پیش از آنکه روایت پیروزی باشد، روایت حذف تدریجی انسانها و اقوام بومی است؛ حذفی که گاه بیسروصدا، شبکهای و حتی قانونی انجام شده است.
او «قاتلان ماه کامل» را نمونهای از شجاعت سینمایی دانست که جنایتی سازمانیافته علیه سرخپوستان را نه با جنگ، بلکه با ازدواج، قیمومت و قتلهای آرام روایت میکند و گفت: این فیلم یکی از هولناکترین روایتهاست؛ نه با جنگ، بلکه با ازدواج، قیمومت و قتلهای بیسروصدا. داستانی ترسناک از جنایتی سازمانیافته علیه بومیان آمریکاست.
از آفریقا تا آمریکا؛ استعمار با «ریشهکنی» آغاز میشود
مجید میرزایی، منتقد و کارشناس برنامه، با تمرکز بر رمان «ریشهها» توضیح داد: استعمار نوین، پیش از بهکارگیری زنجیر و شلاق، هویت دینی، قومی و زبانی، بردگان آفریقایی را نشانه رفت.
به گفته او، بردگان ابتدا وادار میشدند نام، زبان و خاطره سرزمین مادری خود را فراموش کنند؛ زیرا «هر آنچه منجر به مقاومت شود، باید از بین برود».
میرزایی توضیح داد: بخش مهمی از تاریخ آمریکا، در ادبیات آن بازتاب یافته است، مهاجران اولیه اروپایی برای ساخت «ملت جدید»، به بردهداری مدرن روی آوردند و با ورود به آفریقا، قبایلی – که بسیاری از آنها مسلمان بودند – را با نگاهی تحقیرآمیز و بهعنوان «بدوی» به آمریکا منتقل کردند.
وی تأکید کرد: در این فرآیند، استعمار صرفاً به دنبال نیروی کار ارزان نبود، بلکه هر آنچه میتوانست منجر به مقاومت شود، باید از بین میرفت؛ از دین و قومیت گرفته تا زبان و حافظه تاریخی همه را از بین برد.
این منتقد ادبی افزود: بردگان را پیش از شلاق زدن، وادار به فراموشی میکردند؛ فراموشی نام، زبان، خاک و تعلق. وقتی انسان بیریشه شد، میتوان برایش هویت جدید تعریف کرد؛ هویتی که ابزار کنترل است.
جملهای که استعمار را خلاصه میکند
او با اشاره به متن اصلی رمان که «آنها زبانش را از او گرفتند، قبل از آنکه آزادیاش را بگیرند.» گفت: جملهای که بهروشنی نشان میدهد قطع پیوند انسان با ریشههایش، مؤثرترین ابزار سلطه است. این جمله، عصاره منطق استعمار است ریشه، خطرناکترین عنصر برای سلطه است.
میرزایی پیوند «ریشهها» با رمان «آخرین مرز» اثر هاوارد فاست، توضیح داد: در «آخرین مرز» با نوع دیگری از استعمار مواجهیم؛ استعمار بومیان آمریکا. اما تفاوت اصلی اینجاست که سرخپوستان از سرزمین خود جدا نشدهاند و ریشه در خاک دارند.
به همین دلیل، استعمارگران نمیتوانند همان الگوی بردهسازی آفریقاییها را تکرار کنند و ناچار میشوند به ابزارهای نرمتری متوسل شوند؛ از آموزش تحمیلی و تغییر مذهب گرفته تا ممنوعیت شکار، کوچ اجباری و وعدههای تمدن.
او تأکید کرد: «آخرین مرز» قهرمانسازی نمیکند؛ قهرمانانش انسانهای معمولیاند که در لحظهای تاریخی تصمیم میگیرند معمولی نمانند.
با طرح این سوال که چرا بومیان آفریقایی به بردگی کشیده شدند، اما سرخپوستان آمریکا در برابر استعمار ایستادند. میرزایی پاسخ داد: سرخپوستان در سرزمین خود ریشه داشتند و استعمارگران ناچار شدند بهجای بردگی مستقیم، از ابزارهایی، چون آموزش تحمیلی، تغییر مذهب، ممنوعیت شکار و کوچ اجباری استفاده کنند؛ همان چیزی که در رمان «آخرین مرز» بهوضوح تصویر شده است.
این منتقد در تحلیل رمان هاوارد فاست تأکید کرد: این اثر، برخلاف روایتهای اسطورهساز، از قهرمانان پرزرقوبرق سخن نمیگوید، بلکه بر شجاعت جمعی انسانهای معمولی تمرکز دارد؛ انسانهایی که در یک لحظه تاریخی تصمیم میگیرند «معمولی نمانند».
تأکید برنامه «کتاب فرهنگ» بر حفظ زبان مادری، هویت قومی و پیوند با سرزمین، نشان میدهد که استعمار فقط یک موضوع تاریخی نیست، بلکه خطری زنده برای هویت ملتهاست و با طرح این پرسش برنامه پایان رسید که ریشهها چرا مهماند؟ پاسخ روشن بود: استعمار، اگر بتواند زبان و هویت را بگیرد، دیگر نیازی به اسلحه ندارد.
برنامه با جملهای تأملبرانگیز از رمان «آخرین مرز» به پایان رسید: آخرین مرز، جایی نیست که نقشهها تمام میشوند؛ جایی است که انسان تصمیم میگیرد چه کسی بماند.
«کتاب فرهنگ» چهارشنبهها با موضوع رمان از کروه تاریخ و اندیشه رادیو فرهنگ پخش میشود.
۵۹۲۴۳
