ریحانه اسکندری: در تاریخ سیاست و مبارزات آزادیخواهانه، بارها پیش آمده که رهبران زندانی، نهتنها از صحنه حذف نشدهاند، بلکه از دل زندانهای سیاسی به تأثیرگذارترین صداهای عصر خود تبدیل شدهاند. تجربه قرن بیستم و بیستویکم نشان میدهد که در بسیاری از کشورها، حبس طولانیمدت فعالان سیاسی بهجای خاموش کردن آنان، به بستری برای شکلگیری اندیشه، مشروعیت و رهبری بدل شده است.
نلسون ماندلا، رهبر جنبش ضدآپارتاید آفریقای جنوبی، نزدیک به سه دهه از عمر خود را در زندان گذراند، اما نامهها و نوشتههایش از پشت میلهها، به سرمایه نمادین مبارزه علیه تبعیض نژادی تبدیل شد. او زمانی آزاد شد که دیگر نه فقط یک زندانی، بلکه صدای یک ملت بود. امروز، نام ماندلا مترادف با آزادی، آشتی و عدالت در جهان است.
در اروپا، آنتونیو گرامشی، متفکر برجسته ایتالیایی، در زندان فاشیستها «دفترهای زندان» را نوشت؛ آثاری که هنوز هم از مهمترین منابع اندیشه سیاسی مدرن محسوب میشوند. قاضی پروندهاش گفته بود «باید مغزش را از کار بیندازیم»، اما زندان به کارگاه فکری او تبدیل شد.
در اروپای شرقی، واتسلاو هاول، نویسنده و مخالف حکومت کمونیستی چکسلواکی، از دل زندان با نامههایش شناخته شد و بعدها به ریاستجمهوری رسید. در هند، مهاتما گاندی بارها زندانی شد و در همان دوران، مهمترین متون فکری جنبش استقلال را نوشت. در خاورمیانه نیز چهرههایی چون عبدالله اوجالان و دهها زندانی سیاسی فلسطینی، سالها از زندان به نوشتن، تحلیل و روایت ادامه دادند.
این نمونهها نشان میدهد که در بسیاری از منازعات تاریخی، زندان نه پایان سیاست، بلکه مرحلهای تازه از آن بوده است؛ مرحلهای که در آن، کلمات جای سلاح را میگیرند و روایت شخصی به سرمایه جمعی تبدیل میشود.
در فرهنگ سیاسی فلسطین نیز، نوشتن از زندان سابقهای طولانی دارد. از شاعران و نویسندگان گرفته تا رهبران میدانی، بسیاری از فعالان فلسطینی تلاش کردهاند روایت خود از اشغال، سرکوب و مقاومت را از دل سلولهای انفرادی به بیرون منتقل کنند. این نوشتهها، بهتدریج به بخشی از حافظه تاریخی مردم فلسطین تبدیل شدهاند.
اکنون، در میانه جنگ غزه، بنبست مذاکرات سیاسی و بحران مشروعیت رهبری فلسطینیان، بار دیگر نام یکی از همین چهرهها در صدر توجه جهانی قرار گرفته است: مروان برغوثی؛ سیاستمداری که بیش از دو دهه است در زندانهای اسرائیل به سر میبرد و بسیاری او را وارث سنت رهبرانی میدانند که از پشت میلهها به نماد ملی تبدیل شدند.
انتشار مجموعه نوشتههای او با عنوان «شکستناپذیر: در جستجوی آزادی برای فلسطین»، تازهترین حلقه از همین زنجیره تاریخی است؛ زنجیرهای که از ماندلا و گرامشی آغاز شد و امروز به قلب منازعه فلسطین و اسرائیل رسیده است. کتابی که قرار است بار دیگر نشان دهد چگونه یک زندانی سیاسی میتواند، حتی در غیاب آزادی فیزیکی، بر آینده یک ملت اثر بگذارد.
از این نقطه، روایت مروان برغوثی آغاز میشود؛ روایتی که هم ادامه یک سنت تاریخی است و هم بازتاب یکی از پیچیدهترین بحرانهای سیاسی عصر حاضر.
صدای یک رهبر از پشت دیوارهای زندان
خبر انتشار کتاب جدید مروان برغوثی بار دیگر نام این زندانی سیاسی فلسطینی را در صدر توجه رسانههای جهانی قرار داده است. مجموعهای از نوشتهها، نامهها، مصاحبهها و اسناد شخصی او که قرار است در قالب کتابی در ماه نوامبر سال جاری میلادی منتشر شود.
ناشر این کتاب، انتشارات معتبر پنگوئن، اعلام کرده که این اثر در تاریخ ۵ نوامبر روانه بازار خواهد شد و برای نخستینبار بخش قابلتوجهی از تجربههای شخصی و سیاسی برغوثی طی سه دهه گذشته را در اختیار افکار عمومی جهان قرار میدهد.
چرا مروان برغوثی همچنان مهم است؟
مروان برغوثی که اکنون ۶۶ سال دارد، از نگاه بسیاری از تحلیلگران و فعالان سیاسی، یکی از معدود چهرههایی است که توانایی رهبری یک دولت مستقل فلسطینی در آینده را دارد. در شرایطی که شکافهای سیاسی میان گروههای فلسطینی عمیقتر شده، او همچنان نماد وحدت و مقاومت شناخته میشود.
برغوثی از اعضای ارشد جنبش فتح و از منتقدان جدی سیاستهای اسرائیل است. او سالهاست از راهحل دو دولت مستقل دفاع میکند و تلاش داشته میان جناحهای مختلف فلسطینی پل ارتباطی ایجاد کند.
بسیاری معتقدند دلیل اصلی مخالفت اسرائیل با آزادی او، نگرانی از تبدیل شدنش به یک رهبر کاریزماتیک و تأثیرگذار در سطح منطقهای و بینالمللی است.
از روستای کوچک تا چهره ملی
مروان برغوثی در سال ۱۹۵۹ در روستای کوبر در کرانه باختری متولد شد. کودکی و نوجوانی او همزمان با اشغال نظامی سرزمینهای فلسطینی پس از جنگ ۱۹۶۷ سپری شد؛ دورانی که تأثیر عمیقی بر شکلگیری شخصیت سیاسیاش گذاشت.
او از نوجوانی وارد فعالیتهای سیاسی شد و بارها به دلیل مشارکت در اعتراضات و فعالیتهای ضد اشغال بازداشت شد. همین تجربهها، مسیر او را به سمت تبدیل شدن به یکی از چهرههای محوری سیاست فلسطین هدایت کرد.
در دهههای بعد، برغوثی به یکی از رهبران برجسته جنبش فتح و از مدافعان جدی وحدت ملی فلسطین تبدیل شد؛ چهرهای که هم در میان فعالان سیاسی و هم در میان مردم عادی محبوبیت گستردهای پیدا کرد.
بازداشت، محاکمه و محکومیت جنجالی
در سال ۲۰۰۲، نیروهای اسرائیلی مروان برغوثی را در شهر رامالله بازداشت کردند؛ زمانی که او عضو منتخب شورای قانونگذاری فلسطین بود. اسرائیل او را متهم کرد که در سازماندهی حملاتی نقش داشته که منجر به کشته شدن پنج غیرنظامی شده است.
دادگاه اسرائیل، برغوثی را به اتهام «تروریسم» محکوم و به حبس ابد محکوم کرد. با این حال، او همواره این اتهامات را رد کرده و خود را یک مبارز سیاسی معرفی کرده است.
سازمان بینالمللی اتحادیه بینالمجالس در همان زمان، روند محاکمه او را ناقض قوانین بینالمللی و کنوانسیون ژنو دانست و نسبت به بیعدالتی در رسیدگی قضایی اعتراض کرد.
سالها زندان، انزوا و محرومیت
برغوثی طی بیش از دو دهه زندان، بارها در سلول انفرادی نگهداری شده و از ملاقات با خانواده خود محروم بوده است. بر اساس گزارشهای منتشرشده، او مدتهای طولانی بدون دسترسی منظم به وکیل و بستگانش زندانی بوده است.
در نوامبر ۲۰۲۵، روزنامه گاردین گزارش داد که برغوثی طی سه سال حتی یکبار هم خانوادهاش را ندیده و وکلایش فقط پنج بار در دو سال گذشته اجازه ملاقات با او را داشتهاند.
همچنین کمیته بینالمللی صلیب سرخ از دیدار با او منع شده؛ اقدامی که به گفته نهادهای حقوق بشری، نقض صریح قوانین بینالمللی است.
برخی زندانیان سابق فلسطینی نیز از تعرضهای فیزیکی و رفتارهای خشونتآمیز علیه او در زندان خبر دادهاند.
کتابی از دل زندان
کتاب جدید برغوثی مجموعهای است از: نامههای خصوصی به خانواده، مکاتبات با شخصیتهای سیاسی و فرهنگی، مصاحبههای مطبوعاتی، بیانیههای عمومی، اسناد تاریخی، تصاویر شخصی و بخشهایی از کتاب «هزار روز در سلول انفرادی».
این کتاب پیشتر تنها به زبان عربی منتشر شده بود و اکنون برای نخستینبار در قالبی گسترده و بینالمللی عرضه میشود.
به گفته ناشر، این مجموعه تلاشی است برای بازسازی زندگی فکری، سیاسی و انسانی مردی که سالهاست صدایش در پشت دیوارهای زندان محبوس شده است.
تحقیر، تهدید و جنجال سیاسی
در آگوست سال گذشته، ایتامار بنگویر، وزیر امنیت داخلی اسرائیل، ویدیویی منتشر کرد که در آن برغوثی را مورد تمسخر قرار داده و حتی او را به اعدام تهدید میکرد. این اقدام واکنشهای گستردهای در سطح بینالمللی برانگیخت و از سوی بسیاری به عنوان نمونهای از فشار سیاسی و روانی بر زندانیان فلسطینی محکوم شد.
محبوبترین سیاستمدار فلسطینی؟
با وجود بیش از ۲۰ سال زندان، نظرسنجیهای متعدد نشان میدهد که مروان برغوثی همچنان محبوبترین چهره سیاسی در غزه و کرانه باختری است. بسیاری از مردم فلسطین او را نماد مقاومت، صداقت سیاسی و وحدت ملی میدانند.
هوادارانش معتقدند که او میتواند شکافهای میان فتح، حماس و دیگر گروهها را کاهش دهد و زمینهساز شکلگیری رهبری واحد شود.
همین جایگاه مردمی باعث شده لقب «ماندلای فلسطین» به او داده شود؛ لقبی که اشارهای مستقیم به نلسون ماندلا، رهبر فقید آفریقای جنوبی، دارد که سالها زندان را به نماد مبارزه تبدیل کرد.
موج جهانی حمایت
در نوامبر ۲۰۲۵، کارزار بینالمللی تازهای برای آزادی برغوثی آغاز شد. این کمپین شامل: تظاهرات هماهنگ در فلسطین؛ نمایشهای هنری در لندن و اعتراضات در اروپا، آمریکا و آفریقای جنوبی بود که توجه رسانههای جهانی را به وضعیت او جلب کرد.
در دسامبر همان سال، بیش از ۲۰۰ چهره فرهنگی سرشناس جهان، با امضای نامهای سرگشاده، خواستار آزادی او شدند. در میان امضاکنندگان نامهایی چون: مارگارت اتوود،، آنی ارنور، بندیکت کامبربچ، الیف شافاک، پیتر گابریل، استینگ، تیلدا سوینتن، ایان مککلن و گری لینهکر
به چشم میخورد؛ موضوعی که نشاندهنده ابعاد جهانی حمایت از این زندانی سیاسی است.
صدای همسر؛ روایتی از رنج و امید
مقدمه کتاب را فدوی برغوثی، همسر مروان برغوثی و از فعالان سرشناس حقوق بشر، نوشته است. او سالهاست برای آزادی همسرش تلاش میکند و صدای خانوادههای زندانیان فلسطینی در مجامع بینالمللی بوده است.
او در بیانیهای نوشته است:«سالها آرزو داشتم جهان صدای واقعی مروان را بشنود، نه صدایی که در هیاهوی سیاست گم شده. این کتاب بالاخره این امکان را فراهم کرده و امیدوارم مردم بفهمند مروان واقعاً کیست و چگونه نماد مبارزه برای آزادی و کرامت انسانی است.»
کتابی فراتر از خاطرات
تحلیلگران معتقدند «شکستناپذیر» صرفا یک کتاب خاطرات نیست، بلکه سندی تاریخی از تجربه فلسطینیها در دهههای اخیر است. این اثر میتواند به مرجع مهمی برای پژوهشگران، روزنامهنگاران و فعالان حقوق بشر تبدیل شود.
در شرایطی که روایتهای متضاد درباره مناقشه فلسطین و اسرائیل در رسانهها جریان دارد، نوشتههای مستقیم یک رهبر زندانی میتواند تصویری متفاوت و انسانیتر از این بحران ارائه دهد.
در میانه جنگ و سیاست
انتشار این کتاب همزمان با ادامه حملات به غزه و ناپایداری آتشبس صورت میگیرد؛ زمانی که بیش از هر دورهای، مسئله فلسطین در کانون توجه افکار عمومی جهان قرار گرفته است.
بسیاری معتقدند صدای برغوثی در این مقطع میتواند بر معادلات سیاسی آینده تأثیر بگذارد و بار دیگر مسئله حقوق فلسطینیان را به محور بحثهای جهانی بازگرداند.
آیندهای نامعلوم، صدایی ماندگار
هرچند هنوز چشمانداز روشنی برای آزادی مروان برغوثی وجود ندارد، اما انتشار کتاب «شکستناپذیر» نشان میدهد که زندان نتوانسته صدای او را خاموش کند.
او همچنان از پشت دیوارهای بتنی، روایت خود از آزادی، عدالت و کرامت انسانی را به جهان مخابره میکند؛ روایتی که برای بسیاری از فلسطینیها، نشانهای از امید در تاریکترین روزهاست.
منبع: گاردین
۵۹۲۴۴
