برگزیده – فاطمه غریبی: چارچوب هماهنگی شیعه عراق با تأکید دوباره بر نامزدی نوری کامل المالکی برای تصدی پست نخستوزیری، هرگونه دخالت یا فشار خارجی در روند انتخاب رئیس دولت این کشور را قاطعانه رد کرده است. با این حال، مخالفت صریح ایالات متحده، مسیر بازگشت نخستوزیر سابق عراق به قدرت را با ابهامهای جدی روبهرو کرده است.
دونالد ترامپ اخیراً در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال هشدار داد: «شنیدهام کشور بزرگ عراق ممکن است اشتباهی بسیار بزرگ مرتکب شود و نوری مالکی را بار دیگر به عنوان نخستوزیر انتخاب کند. آخرین باری که مالکی در قدرت بود، کشور به فقر و هرجومرج کامل کشیده شد.» همزمان، نوری مالکی در سطح منطقهای نیز با مخالفت کشورهایی چون عربستان سعودی، ترکیه و اردن مواجه است؛ کشورهایی که بازگشت او را عامل بیثباتی دوباره در منطقه ارزیابی میکنند.
با این حال، محمدصالح صدقیان، تحلیلگر مسائل عراق، در گفتوگو با برگزیده معتقد است که مالکی همچنان از حمایت گسترده جریانهای شیعه در داخل عراق برخوردار است و تجربه و قدرت سیاسی او میتواند شانس بازگشتش به نخستوزیری را تقویت کند. به گفته صدقیان، روابط نزدیک مالکی با ایران و تأثیر آن بر موازنه قدرت در عراق و منطقه، مهمترین دلیل مخالفت آمریکا و برخی بازیگران منطقهای با اوست.
*** از نظر شما آقای نوری مالکی، نامزد رسمی چارچوب هماهنگی شیعه، چه اهدافی را در عراق دنبال میکنند؟
نوری مالکی، اولاً یک شخصیت سیاسی بزرگ در عراق است. او اولین نخستوزیر عراق پس از انتخابات قانونی بعد از اشغال این کشور توسط آمریکاییها بود. نخستین دولتی که پس از اشغال عراق تشکیل شد، دولت آقای نوری مالکی بود و بعد از آن نیز برای دو دوره انتخاب شدند؛ دو دوره چهار ساله.
او از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۴ نخستوزیر بود. در آن مقطع، عراق همچنان در اشغال آمریکا قرار داشت و آقای مالکی توانست موافقتنامه همکاری میان عراق و آمریکا را امضا کند. بر اساس این موافقتنامه، نیروهای آمریکایی از عراق خارج شدند. این توافقنامه برای عراق بسیار مهم بود.اهل تسنن ترجیح میدهند نخستوزیر شیعه ضعیف باشد که بتوانند خواستههای خود را اعمال کنند، اما یک نخستوزیر قوی به نفعشان نیست
نقش نوری المالکی در تصویب قانون اساسی عراق
در حال حاضر نیز او قویترین شخصیت در چارچوب هماهنگی شیعه یا اطار تنسیقی به شمار میرود. نوری مالکی رئیس حزب الدعوه الاسلامیه است که از بزرگترین احزاب عراق محسوب میشود. این حزب نهتنها در میان شیعیان، بلکه در مقایسه با احزاب کرد و سنی نیز بزرگترین حزب عراق است.
نوری مالکی تجربه دو دوره نخستوزیری عراق را، آن هم در شرایط اشغال، در کارنامه خود دارد. او توانست کشور را مدیریت کند؛ نه بهصورت ایدهآل، اما متناسب با شرایط موجود. نقش مهمی نیز در تدوین قانون اساسی عراق داشت؛ قانونی که با رأی مردم به تصویب رسید.
در مجموع، نقشی که مالکی از زمان اشغال عراق در سال ۲۰۰۳ تاکنون ایفا کرد، برای او نوعی محبوبیت و قدرت سیاسی ایجاد کرده است. او همچنان اهداف بزرگی را دنبال میکند و برنامههایی برای اعمال قانون و کمک به تأمین امنیت داخلی عراق دارد. همچنین درباره روابط خارجی عراق و مسائلی صحبت میکند که مردم عراق و این کشور به آن نیاز دارند.
*** چرا آقای مالکی اینقدر مخالف دارد؟ دلایل مخالفت سنیها با او چیست؟
گروههایی در عراق نمیخواهند یک نفر در بغداد اقتدار داشتهباشد، مخصوصاً اربیل. آنها نگاه متفاوتی نسبت به بغداد و قانون اساسی دارند و معتقدند اگر بغداد خیلی قوی شود، خودشان ضعیف خواهند شد. بنابراین یک راهبرد وجود دارد که هسته مرکزی بغداد ضعیف بماند تا مناطق دیگر بتوانند نفوذ و قدرت خود را حفظ کنند. این نگاه کردهاست.
سنیها نیز همین نگاه را دارند. آنها ترجیح میدهند نخستوزیر شیعه ضعیف باشد که بتوانند خواستههای خود را اعمال کنند، اما یک نخستوزیر قوی به نفعشان نیست. این وضعیت حتی در داخل شیعیان هم دیده میشود؛ رقیبان حزب الدعوه و آقای مالکی تمایل دارند فردی ضعیف نخستوزیر باشد تا بتوانند در مسائل سیاسی، اقتصادی و امنیتی نفوذ داشته باشند.
آقای مالکی در دو دوره نخستوزیری خود بسیار قوی عمل کرد. به عنوان مثال، در جنگ داخلی در بصره، درگیریهای شدیدی میان دولت مالکی و گروههای طرفدار آقای مقتدی صدر رخ داد. این منطقه از نظر نفت عراق بسیار حیاتی است. آقای مالکی ارتش را به بصره فرستاد تا شورش را مهار کند. اما آنها ارتش عراق را قتل عام کردند و به همین دلیل خود مالکی به بصره رفت. اقدامات او باعث شد که شورشیان کنترل شوند و برخی از طرفداران مقتدی صدر نیز به زندان افتادند.
همین عملکرد قوی و قاطعانه در مواجهه با گروههای سرکش، باعث شده که مخالفان زیادی داشته باشد. سنیها، بهویژه، به دلیل قدرت و قاطعیت او در حکومت، با حضورش موافق نیستند.آمریکاییها معتقدند که آقای نوری مالکی روابط بسیار نزدیکی با ایران دارد و به همین دلیل تمایلی به نخستوزیری او ندارند. از نگاه آنها، او روابط نزدیکی با سپاه و نهادهای مرتبط دارد و بهعنوان مهره نظام ایران در عراق شناخته میشود. به همین دلیل، آمریکاییها قبول نمیکنند که آقای نوری مالکی دوباره نخستوزیر شود
***شما در صحبتهایتان اشاره کردید که بر اساس تفاهمنامهای که عراق با آمریکا داشته، نیروهای آمریکایی از عراق خارج شدند. لطفاً درباره این موضوع توضیح دهید و بفرمایید دلیل مخالفت شدید آمریکا با آقای نوری مالکی چیست؟ اظهاراتی که درباره او مطرح شده بسیار تند بوده؛ حتی گفتهاند اگر نوری مالکی نخستوزیر شود، عراق را تنبیه میکنند و این موضوع را شخص دونالد ترامپ مطرح کرده است. اختلاف آمریکاییها با آقای مالکی چیست؟
ببینید، این موافقتنامهای که با آمریکاییها امضا شد، مربوط به سال ۲۰۰۹ است. در سال ۲۰۱۱، نیروهای آمریکایی بهطور کامل از عراق خارج شدند. این خروج بر اساس توافق دو طرف انجام شد.
بعد از آن، آمریکاییها دوباره به درخواست دولت عراق بازگشتند؛ زمانی که داعش وارد عراق شد. این بازگشت نیز بر اساس همان موافقتنامه صورت گرفت. در واقع، خود عراقیها به دلیل تهدید داعش از آمریکاییها خواستند که دوباره وارد عراق شوند. این اتفاق در سال ۲۰۱۴ و در دوره دولت آقای حیدر العبادی رخ داد تا آمریکاییها به دولت عراق در مقابله با داعش کمک کنند.
آمریکاییها معتقدند که نوری مالکی روابط بسیار نزدیکی با ایران دارد
در همان مقطع که داعش وارد عراق شد و فتوای آیتالله سیستانی صادر شد، نوری مالکی در تشکیل حشد الشعبی مشارکت کرد. در واقع مالکی بود که با ابومهدی المهندس، که در آن زمان عضو مجلس عراق بود، حشد شعبی را شکل داد.
آمریکاییها معتقدند که آقای نوری مالکی روابط بسیار نزدیکی با ایران دارد و به همین دلیل تمایلی به نخستوزیری او ندارند. از نگاه آنها، او روابط نزدیکی با سپاه و نهادهای مرتبط دارد و بهعنوان مهره نظام ایران در عراق شناخته میشود. به همین دلیل، آمریکاییها قبول نمیکنند که آقای نوری مالکی دوباره نخستوزیر شود.
اصل موضوع همین است؛ آمریکا به دنبال نخستوزیری است که روابط نزدیکی با ایران نداشته باشد. آنها نمیخواهند فردی که روابط قوی با ایران دارد یا بهاصطلاح مهره ایران محسوب میشود، در رأس دولت عراق قرار بگیرد.
*** برخی تحلیلگران معتقدند بر اساس عرف سیاسی مستقر در عراق بعد از سال ۲۰۰۳، حتی اگر یک نامزد اکثریت عددی را کسب کند، اما کردها و اهل سنت با او مخالفت کنند، امکان تشکیل دولت وجود ندارد. این درست است؟
بله، این یک قاعده غیرمکتوب و توافقی است و درست است. اما در حال حاضر، کردها، یعنی مسعود بارزانی، موافقت کرده و تحلیل کردهاند که آقای مالکی باید نخستوزیر شود و حتی بزرگترین احزاب سنی نیز این موضوع را پذیرفتهاند. این یک توافق ضمنی است.
مشکل آقای مالکی با سنیها و کردها نیست؛ مسئله اصلی، مخالفت آمریکا است و شخص ترامپ گفته که او نباید نخستوزیر شودالبته برخی میگویند اگر آمریکا موافقت نکند، تشکیل دولت با مشکل مواجه خواهد شد، زیرا ممکن است آمریکا با تحریک گروههای داعشی هرجومرج ایجاد کند و این به نفع عراق است که آقای مالکی مجبور به عقبنشینی شود. در نهایت، کردها باید رئیسجمهور را انتخاب کنند و سپس اعلام کنند که آقای مالکی نخستوزیر خواهد بود و رأی اعتماد مجلس را هم بگیرند.
مشکل اصلی با آمریکاییهاست
در نهایت البته باید توافق ضمنی در خصوص نوری مالکی صورت بگیرد اما در شرایط فعلی، مشکل آقای مالکی با سنیها و کردها نیست؛ مسئله اصلی، مخالفت آمریکا است و شخص ترامپ گفته که او نباید نخستوزیر شود.
***در سطح کشورهای منطقهای چطور؟ عربستان، ترکیه و اردن هم اعلام کردهاند که بازگشت آقای مالکی به قدرت باعث بیثباتی میشود. نظر شما چیست؟
بله، این کشورها دلایل خود را دارند. یکی از مسائل مهم نگاه مذهبی است؛ اعدام صدام حسین توسط آقای مالکی برای کشورهای سنی منطقه مورد توجه است، چون صدام یک رهبر سنی بود و اعدام او توسط یک نخستوزیر شیعه دیده شد.
اما دلیل کلیتر این است که هیچیک از این کشورها نمیخواهند یک دولت شیعه قوی در بغداد شکل بگیرد. وقتی صدام حسین در عراق بود، با کشورهای اطراف از جمله ایران، ترکیه، سوریه، عربستان و کویت مشکلات جدی داشت و حتی به برخی کشورها حمله کرد. کشورهای منطقه از قدرت گرفتن دوباره عراق نگراناند و ترجیح میدهند بغداد ضعیف بماند. این کشورها نگرانیهایی از نظر ثبات و نظم منطقهای ندارند.اگر مذاکرات ایران و آمریکا به نتیجه برسد، فشار آمریکا بر نوری مالکی ممکن است کمتر شود. در غیر این صورت، فشارها بیشتر خواهد بود، چون آمریکا به روابط نزدیک مالکی با ایران حساس است
آنها نمیخواهند یک کشور قوی، با اقتصاد قوی و جمعیت قدرتمند، در منطقه ایجاد شود، چون ممکن است مشکلاتی برای آنها ایجاد کند. حتی در زمان اشغال عراق، جرج بوش رئیس جمهور آمریکا قصد داشت عراق را به یکی از بزرگترین اقتصادهای منطقه و پایتخت اقتصادی آسیا تبدیل کند، اما کشورهای منطقه با این برنامه مخالفت کردند و گاهی از طریق حمایت از گروههایی مثل القاعده یا داعش، مانع این هدف شدند.
به طور کلی، این دخالتها و مخالفتها باعث شده که بازگشت یک دولت قدرتمند شیعه به بغداد با مقاومت منطقهای مواجه شود.
***چقدر احتمال میدهید که نوری مالکی پیروز این میدان باشد؟
فراکسیون اصلی شیعیان در مجلس، میتوانند انتخاب کنند و در حال حاضر هم مالکی را انتخاب کردهاند. خود مالکی هم اعلام کرده که منتخب این شورا است. اگر آنها تصمیم بگیرند شخص دیگری را انتخاب کنند، او قبول خواهد کرد و خودش هم این را اعلام کرده است. بنابراین از نظر داخلی مشکل چندانی وجود ندارد.
اما مسئله اصلی آمریکا است. قطعا در این مدت با آمریکاییها صحبت میکنند.
*** منظور شما این است که عراقیها سعی میکنند آمریکا را برای نخست وزیری نوری مالکی راضی کنند؟
تقریبا بله. پذیرش کامل نظر آمریکا باعث میشود قدرت شیعه به نوعی بازیچه شود که برای آنها دشوار است. بنابراین در حال سبکسنگین کردن شرایط هستند و معلوم نیست در نهایت کدام مسیر را انتخاب کنند.
این مسئله حتی به مذاکرات ایران و آمریکا هم ارتباط دارد؛ اگر این مذاکرات به نتیجه برسد، فشار آمریکا بر نوری مالکی ممکن است کمتر شود. در غیر این صورت، فشارها بیشتر خواهد بود، چون آمریکا به روابط نزدیک مالکی با ایران حساس است.
۳۱۲/۴۲
