میزان الهی؛ الهامبخش استاندارد انسانی
میزان الهی؛ الهامبخش استاندارد انسانی
گروه فرهنگی خبرگزاری برگزیده های ایران: مفهوم «استاندارد» در زبان امروز به مجموعهای از معیارها و قواعد پذیرفتهشده برای تضمین کیفیت، ایمنی و عدالت در فرایندهای گوناگون اطلاق میشود. اما فراتر از معنای صنعتی و فنی آن، استاندارد نوعی نگاه معرفتی به جهان است؛ یعنی اعتقاد به اینکه همه پدیدهها دارای نظم، اندازه و تناسبی سنجیده هستند و انسان نیز باید در رفتار، تولید، داوری و قضاوت خود بر پایه معیارهای دقیق و عادلانه حرکت کند.
در قرآن کریم، این نگاه به نظم و اندازه نه تنها در حوزه طبیعت و آفرینش بلکه در عرصه رفتار انسانی و اجتماعی نیز بارها مورد تأکید قرار گرفته است. واژههایی مانند میزان، قدر، قسط، عدل و توفیه، همه نشاندهنده آن است که قرآن «استاندارد» را در متن نظام هستی و در شالوده روابط انسانی قرار داده است.
از این رو، اگرچه واژه «استاندارد» به شکل مدرن در قرآن وجود ندارد، اما مفاهیم بنیادین آن در سراسر آیات الهی پراکنده است. این مفاهیم، چارچوب نظری یک نظام معیارمند و منصفانه را ارائه میدهند که بر عدالت، دقت، و انضباط در همه سطوح زندگی تأکید دارد.
نظم و اندازه در آفرینش؛ بنیاد هستیشناختی استاندارد
در نگرش قرآنی، جهان بر پایه نظامی دقیق از اندازهگذاری و هماهنگی آفریده شده است. آیه شریفه «قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْرًا» (طلاق؛ ۳) به صراحت اعلام میکند که هر پدیدهای در عالم هستی، حد، مقدار و تناسب خاص خود را دارد. مفسران از جمله علامه طباطبایی در المیزان «قدر» را تعیین اندازه وجودی و حدود عملکرد هر چیز دانستهاند. این تعبیر ناظر به اصل بنیادین نظم در هستی است که از دید قرآن، پایه توازن و پایداری عالم است.
از منظر علمی، این آیه را میتوان نوعی تأکید بر اصل «قانونمندی و استاندارد طبیعی» در نظام هستی دانست. همانطور که علوم امروز نشان میدهد، از ساختار مولکولی تا حرکت کهکشانها، هر چیز تابع قوانینی دقیق و مقادیر معین است. قرآن این نظم را «قدر الهی» مینامد، یعنی معیار و سنجی که خداوند در ذات اشیاء نهاده است.
در آیه دیگری نیز این معنا تأکید میشود: «وَأَنبَتْنَا فِیهَا مِن کُلِّ شَیْءٍ مَّوْزُونٍ» (حجر؛ ۱۹). واژه «موزون» به معنای «دارای وزن و نسبت سنجیده» است. یعنی در نظام خلقت، هیچ چیز تصادفی و بینظم وجود ندارد. هر گیاه، جانور و عنصر طبیعی بر اساس نسبتهای دقیق رشد میکند. همین قانون طبیعیِ اندازهگذاری، بنیان فکری مفهوم استاندارد در جهان امروز است.
بنابراین از دیدگاه قرآنی، رعایت استاندارد در زندگی انسانی، تقلید از نظام الهیِ آفرینش است. همانگونه که خداوند جهان را بر پایه میزان و توازن آفرید، انسان نیز موظف است در تولید، تجارت، ساختار اجتماعی و علمی خود، بر اساس معیارهای دقیق و عادلانه عمل کند. این هماهنگی میان نظم آفرینش و نظم انسانی، ریشه فلسفی استاندارد از نگاه قرآن است.
میزان؛ نماد عدالت و معیار جهانی سنجش
در سوره الرحمن آمده است: «وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِیزَانَ؛ أَلَّا تَطْغَوْا فِی الْمِیزَانِ؛ وَأَقِیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِیزَانَ» این آیات از ژرفترین بیانات قرآنی درباره عدالت و معیار است.
مفسران «میزان» را به دو معنا دانستهاند: اول، ابزار اندازهگیری مادی مانند ترازو، و دوم، نظام معیار الهی در تکوین و تشریع. در سطح نمادین «میزان» یعنی قانونی که همه چیز باید با آن سنجیده شود — اعم از رفتار انسان یا کیفیت پدیدهها.
آیه «أَلَّا تَطْغَوْا فِی الْمِیزَانِ» به گونهای هشدار جهانی است: در هیچ عرصهای از زندگی از معیار و تعادل تجاوز نکنید. این فرمان الهی، اساس اندیشه استانداردسازی است. زیرا هدف استاندارد، جلوگیری از «طغیان در معیار» و حفظ نظم و عدالت در اندازهگیری و قضاوت است.
در نگاه قرآنی میزان نه فقط ابزار تجارت بلکه ستون عدالت اجتماعی و علمی است. انسان هنگامی به عدالت نزدیک میشود که رفتار، دانش و نظام اقتصادیاش بر میزان دقیق و منصفانه استوار باشد. همانگونه که ترازو برای وزنکشیِ دقیق کالا ضروری است، نظام فکری و اخلاقی نیز نیازمند ترازویی از صداقت و انصاف است.
از این منظر «استاندارد» در زبان قرآن همان «میزان» در سطح اجتماعی و تمدنی است؛ یعنی سازوکاری برای حفظ عدالت، نظم و اعتماد در تعاملات انسانی. هر جامعهای که میزان را فراموش کند، از عدالت فاصله میگیرد و نظامش به فساد و تباهی کشیده میشود.
کمفروشی، فساد و تخطی از معیار
یکی از مصادیق بارز نقض استاندارد در قرآن، رفتار کمفروشان است. سوره مطففین با لحنی شدید هشدار میدهد: «وَیْلٌ لِّلْمُطَفِّفِینَ؛ الَّذِینَ إِذَا اکْتَالُوا عَلَى النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ؛ وَإِذَا کَالُوهُمْ أَو وَّزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ» وای بر کمفروشان؛ آنان که چون از مردم میستانند، تمام میگیرند، و چون به مردم میدهند، کم میگذارند.
در تفاسیر اسلامی «تطفیف» به معنای کاستن از مقدار یا کیفیتی است که باید به طور کامل ارائه شود. از این جهت، کمفروشی نه تنها مصداق بیعدالتی در دادوستد، بلکه نماد بینظمی و بیاعتمادی در جامعه است.
این آیات نشان میدهد که قرآن، معیار و دقت را نه صرفاً توصیهای اخلاقی بلکه فرمانی الهی میداند که نقض آن موجب فساد ساختاری در روابط انسانی میشود.
در سطح امروزی میتوان تطفیف را به معنای هرگونه انحراف از استاندارد دانست؛ از تولید کالاهای غیراستاندارد گرفته تا ارائه خدمات نادرست و اطلاعات غیرواقعی. چنین رفتارهایی، همانگونه که در قرآن آمده، نظام اعتماد و عدالت را در جامعه فرو میریزند.
بنابراین رعایت استاندارد تنها وظیفهای فنی نیست، بلکه وظیفهای اخلاقی و دینی است. کسی که محصول یا خدمتی را با معیار نادرست عرضه میکند، در حقیقت به میزان الهی خیانت کرده است. از این نگاه بسیاری از مشاغل امروزی مسئول تحقق قسط الهی هستند.
پیامبران، عدالت و برپایی معیار در جامعه
قرآن کریم رعایت میزان و عدالت را نه تنها وظیفه فردی، بلکه مأموریت پیامبران معرفی میکند. در سوره حدید، آیه ۲۵ آمده است: «لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ».
در این آیه «میزان» در کنار «کتاب» قرار گرفته است. کتاب نماد وحی و هدایت فکری است، و میزان نماد عدالت و نظم در عمل. هدف نهایی بعثت انبیا، ایجاد جامعهای است که مردم در آن بر اساس معیارهای عادلانه زندگی کنند.
از منظر تفسیری، میزان در اینجا هم جنبه تشریعی دارد (قانون و عدالت اجتماعی) و هم جنبه تکوینی (نظم در آفرینش). این ترکیب نشان میدهد که قرآن، معیار و استاندارد را امری صرفاً قراردادی نمیداند، بلکه آن را ریشهدار در حقیقت هستی میبیند. همانگونه که جهان بر میزان استوار است، جامعه نیز باید بر میزان استوار باشد.
در این میان، داستان حضرت شعیب (ع) نمونه تاریخیِ روشنی از دعوت به رعایت استاندارد در اقتصاد است. آن حضرت به قوم مدین فرمود: «أَوْفُوا الْکَیْلَ وَالْمِیزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیَاءَهُمْ» (هود؛ ۸۵) این فرمان، اساس اخلاق تجاری و صنعتی در تعالیم الهی است. در زبان امروز میتوان گفت پیام حضرت شعیب، اولین منشور الهی برای «استانداردسازی معاملات» و حفظ حقوق مصرفکننده بود.
بنابراین از دیدگاه قرآنی، معیار و عدالت بخشی از مأموریت پیامبران است. رعایت استاندارد، ادامه همان رسالت الهی در ساختن جامعهای منصف، منظم و قابلاعتماد است.
/
