نام گذاری «روز تهران» در شورای شهر پایتخت در سال ۱۳۹۵ تصویب شد، اما از آن زمان تاکنون، یعنی ۱۴۰۴، تقریبا یک دهه طول کشید تا این روز به رسمیت شناخته شود و به تایید شورای فرهنگ عمومی استان تهران برسد.
در آن سال ها، در شورای شهر انتخاب روزی به نام تهران مطرح بود و البته مخالفانی هم داشت. بحث های زیادی انجام شد؛ مثلا برخی پیشنهاد می دادند روزی را انتخاب کنیم که آقا محمدخان قاجار تهران را به منزله پایتخت خود برگزید؛ یعنی اواخر اسفند. عده ای دیگر هم به مناسبت هایی مانند روز ورود مرحوم امام به ایران یا روز ورود ایشان به جماران اشاره می کردند. درنهایت، پس از گفت وگو و بررسی، به روز ۱۴ مهر رسیدیم.
در آغاز، مراسم این روز چندان جدی گرفته نمی شد؛ اما برنامه هایی محدود مثلا در مدارس برگزار می شد و بچه ها با اشتیاق از محله و شهرشان می گفتند. همه دوست داشتند درباره تهران، پیشینه و سابقه اش بدانند؛ اینکه چه کسانی در آن زیسته و چه جایگاهی در تاریخ ایران داشته اند. در همان سال ها، تمبر ویژه تهران منتشر شد و برنامه هایی مانند تهران گردی، بازدید از موزه ها و فعالیت های فرهنگی و ثبت نام رایگان برای عضویت در کتابخانه های عمومی انجام شد؛ سپس در روز تهران، موزه ها رایگان شدند و سینماها و برخی باشگاه های ورزشی هم بلیت های آن روز را نیم بها کردند.
کم کم روز تهران تبدیل شد به «هفته تهران». ما معمولا برنامه ها را از شهرری آغاز می کردیم، چون حوزه تمدن تهران از آنجا ریشه گرفته است و سابقه سکونت در تهران به هفت هزار سال پیش می رسد و تپه های باستانی ری و چشمه علی و تپه های کهریزک و تپه های قیطریه و کشف اخیر آثار چشمه علی در محدوده بازار شاهدی بر این استقرار دیرپاست. بسیاری از دستگاه ها با همراهی شهروندان در اجرای این برنامه ها مشارکت می کردند و هرکدام به نوعی سهمی داشتند.
برای هفته تهران برنامه های متنوعی داشتیم؛ از انتخاب بهترین خبرنگار و فیلم و داستان برگزیده درباره تهران تا تقدیر از خدمتگزاران شهر و ناشران و مولفان و محققان و عکاسان. هدف این بود که دستگاه های اجرائی و مردم به هم نزدیک شوند. شاید نظام رسمی چندان توجهی به این موضوع نداشت، اما شور مردمی بالا بود و احساس تعلق به شهر تقویت می شد. بعدها، هنرمندان سرود و آهنگ هایی برای تهران جمع آوری کردند و ساختند و کمیسیون های مختلف شورا، از عمران تا سلامت، در برنامه ها مشارکت کردند.
همان سال ها، نشستی در تبریز با حضور مدیران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و نمایندگان شوراهای سراسر کشور برگزار شد که در آن، دکتر پزشکیان، نماینده مردم تبریز، و شهید آل هاشم، امام جمعه هم حضور داشتند. پیشنهاد دادم که شهرهای دیگر هم روز ویژه خود را داشته باشند. پیشنهاد با استقبال زیادی روبه رو شد و بعد از آن، شهرهای مختلف کشور روز شهر خود را تعیین کردند. این کار نیازی به مصوبه شورای فرهنگ عمومی کشور نداشت و شوراهای استانی می توانستند آن را تصویب کنند. امروز این موضوع به یک امر ملی تبدیل شده است و تقریبا بیشتر شهرها چنین روزی را دارند.
در تهران نیز به مرور، برنامه های جدیدی شکل گرفت. یکی از آنها درخت کاری و شناسنامه دار کردن درختان کهن سال شهر بود. برای هر درخت، اطلاعاتی مانند سن، نوع، وضعیت و موقعیت ثبت شد و از آنها عکس گرفتند. جشن هایی مانند «جشن درخت» و «جشن طبیعت» نیز برگزار می شد و مردم از آنها استقبال می کردند.
ما باید یاد بگیریم شهر فقط محل پرداخت عوارض و مالیات نیست. مشارکت مردمی در مسائل شهری، حتی در موضوعات عمرانی، حس تعلق را افزایش می دهد. تهران فقط یک شهر نیست، بلکه نماد ایران است. در فرش های کرمان و تبریز هم تاثیر تهران دیده می شود و نقش فرش تهران هم از همه جای ایران تاثیر پذیرفته است. طرح فرش هایی که به نام تهران بافته شده، حاصل ابتکار اقوامی است که به تهران آمده اند.
حتی در زندان های قدیم این شهر، زندانیان نقش فرش تهران را می بافتند. نخستین زندان مدنی هم در تهران بوده است. زندان آن زمان کتابخانه ای داشت و برای زندانیان حقوقی قائل بود، از جمله حق دفاع از خود. یکی از کارها این بود که اگر زندانی فرشی می بافت، تخفیف می گرفت یا حتی آزاد می شد. به این فرش ها زندان بافت می گفتند. بعدها در انقلاب آزاد شدند و به عنوان بخشی از هنر شهری شناخته شدند.
تحولات و اتفاقات بسیاری در طول تاریخ این شهر رخ داده است. تهران پر از معناست، محله به محله و درخت به درختش معنای خاص خود و روایتی تاریخی دارد. گاهی یک درخت خودش بخشی از تاریخ است؛ چنان که درختی در باغ ایلچی بازار هست که تنها بازمانده از حرکت پرشور مردم تهران در ماجرای گریبایدف است و از آن همه تشکیلات روس ها تنها این درخت باقی مانده است؛ اما متاسفانه، امروز خاطرات و روایت های شهر را از یاد برده ایم.
کشف «بانوی هفت هزارساله تهران» از مهم ترین رخدادهای میراثی و تاریخی معاصر ما است. دانشجویی محترم، که این را در تهران کشف کرد، کاری بسیار بزرگ انجام داد. ما تلاش زیادی کردیم تا این پیکره در همان مکانی که پیدا شده است، نگهداری شود و همان جا به منزله یک سایت پژوهشی و گردشگری راه اندازی شود، چون آن منطقه نیازمند توجه ویژه است.
متاسفانه این اتفاق نیفتاد و به ناچار، پیکر این بانو به موزه منتقل شد؛ اما همین کشف خانم وهابی منبعی از معنا و گفت وگو است. درباره او و اشیائی که همراهش بوده، مقالات متعددی در سراسر جهان منتشر شده است؛ درباره رنگ موها و چشمانش، کالبد و پیکر استخوانی اش، حتی ناخن هایش و علت مرگش.
تهران پر از چنین نقاط ارزشمندی است؛ هرکدام با معنای خاص خودشان. اما ما درگیر امور روزمره شده ایم و از این گنجینه ها غافل مانده ایم. مثلا برخی از محله های قدیمی، بازارها، حمام ها، مسجدها، مدرسه ها، امامزاده ها، کارخانه ها، راه آهن، قبرستان ها، درختان کهن سال یا بناها و فضاهای عمومی، که امروز، در معرض تاراج اند، یا حتی برخی بناها و مراکز پرآمدوشد جدید همه نشانه هایی از تاریخ و هویت این شهرند.
گاهی در میان مدیران شهری هم افرادی بوده اند که دلسوزانه، برای حفظ این آثار تلاش کرده اند. مثلا درباره «قبر آقا» -که یکی از مکان های تاریخی شهر است- بسیاری از هنرهای قدیم در دل آن مکان نهفته است. این فضاها در واقع بخش هایی از حافظه فرهنگی تهران هستند که باید حفظ شوند، چون روایتگر پیوستگی تاریخی ما با گذشته اند.
برخی از هنرهایی که در بنای قبر آقا به کار رفته، در کمتر جای دیگری وجود دارد. مثلا در آنجا، ضریحی فولادی هست که حتی در کاخ گلستان هم چنین صنعتی یافت نمی شود یا گنبد بزرگ قبر آقا بر ستون های سترگ مرمرین باشکوهی قرار گرفته است که به آن فیل ستون می گویند.
در این مکان ها، خانواده هایی مانند غفاری ها، نفیسی ها و امامی ها، که از دوره قاجار تا زمان سقوط سلطنت، امامت جمعه تهران را برعهده داشتند، مقبره دارند.
در سندی که درباره موزه تهران تنظیم کرده بودیم، مکانی در برج میلاد پیشنهاد شد، ولی آنجا برای موزه اصلا مناسب نیست. معتقدم بهترین محل برای موزه تهران همان محوطه باغ ملی است که عملا در اختیار وزارت امور خارجه است.
میدان مشق با پول مردم تهران ساخته و آباد شده است. ما بارها در شورای شهر و شهرداری درباره آن صحبت کردیم. حتی پیشنهاد دادیم در ماه رمضان، همان جا در سردر باغ ملی نقارخانه تهران آغاز به کار کند و رویدادها و دیدارهای فرهنگی-هنری برگزار شود. برای زیباسازی، آبیاری، درخت کاری و خیابان کشی آنجا هزینه های زیادی شد، اما حالا با بستن درهای خیابان، مردم از یک فضای عمومی محروم شده اند.
این اتفاق در تاریخ تهران می ماند؛ اینکه فضایی عمومی و میراثی را بستند با این توجیه که امنیت ما در خطر است. درحالی که ناامنی در نبود مردم است. امنیت را مردم می آورند، نه دیوارها و فاصله ها. حضور مردمی تهدید امنیتی نیست.
در جاهایی که از ناامنی صحبت می شود، مشکل دقیقا همین است؛ چون مردم نیستند. اگر مردم حضور داشته باشند، فضا امن می شود. مثل همین نبرد اخیر که در آن دشمن اصرار داشت مردم شهرها را ترک کنند.
به هر حال امروز اگر کسی بخواهد در آن محل، جشن یا برنامه ای برای روز تهران برگزار کند، موانعی بسیار وجود دارد. در سال های گذشته، جشن تهران در همین محوطه ارزشمند میراثی و موزه ای و فرهنگی شهر انجام می شد و هیچ آسیبی هم به کسی نمی رسید.
روز تهران یادآور این است که شهر ما فقط برج ها و خیابان ها نیست؛ تهران ریشه دارد، خاطره دارد، روایت دارد، حافظه دارد؛ حافظه ای که باید زنده بماند. روز تهران یادآور تولد پایتخت ملی است.
در دوره حضورم در دولت، طرحی را ارائه کردیم که مجموعه میدان مشق به موزه تبدیل شود. میدان مشق ظرفیت بزرگی دارد و بسیاری از میراث های ملی می توانست در قالب موزه ای فراگیر حفظ شود. این طرح در دولت آقای خاتمی تصویب شد.
بخش هایی از میدان مشق به کاربری های مختلف سپرده شد؛ قسمتی از آن موزه عبرت شد و بخشی دیگر موزه پست و همچنین موزه اسناد و املاک. ما حتی درباره استفاده از زیرزمین های باشکوه قراولخانه کامران میرزا یا دانشکده هنر فعلی با کاربری موزه صحبت کردیم و قرار بود ساختمان وزارت خارجه موزه دیپلماسی شود.
باشگاه افسران ارتش که اکنون در اختیار وزارت خارجه است، می تواند موزه وزارت دفاع یا موزه تاریخ نظامی یا حتی موزه دیپلماسی باشد. همه چیز در طرح دیده شده بود. امیدواریم این سرمایه مردم تهران به صاحبان اصلی اش، یعنی مردم، برگردد.
یکی از آفت هایی که در سرزمین ما شکل گرفته، رواج واژه هایی است که با فرهنگ ایرانی نسبتی ندارند. ما اهل خلافت نیستیم؛ خلافت از آن عثمانی و بنی امیه و عباسیان بود. تمام تلاش ایرانیان در طول تاریخ، مبارزه برای رهایی از خلفای جور بوده است. قیام هایی که از سوی طاهریان، صفاریان، آل بویه و دیگر حکومت های ایرانی شکل گرفت، درواقع برای رهایی از همین نظام خلافت بود. حالا گروه هایی مثل داعش باز همان مسیر خلافت را دنبال می کنند، اما ما ایرانی ها هیچ گاه در پی خلافت نبوده ایم.
در متمم قانون اساسی مشروطه، یکی از تصمیمات مهم این بود که عنوان «دارالخلافه» حذف و «پایتخت» جایگزین آن شود. انتخاب تهران به منزله پایتخت، معنای سیاسی و فرهنگی عمیقی داشت. این تصمیم، ایران را از مفهوم خلافت جدا کرد و برای نخستین بار، پایتخت را بر مبنای قانون اساسی و اراده ملی تعریف کرد. این یکی از افتخارات بزرگ ماست.
ویژگی مهم روز تهران این است که با رای شورای فرهنگ عمومی تثبیت شد. آقای ابوترابی فرد و دیگر اعضا همکاری خوبی داشتند. من در آن جلسه از این روز دفاع کردم، چون معتقدم روز تهران فقط یک مناسبت نیست، بلکه نماد تولد پایتخت ایرانی است.
امیدوارم روز تهران آغازی برای احیای هویت فرهنگی و تاریخی پایتخت باشد. شهری که روزی نماد قانون، فرهنگ و همبستگی ایرانیان شد، باید پرشور و پرنشاط و سرزنده باقی بماند.
تهران امسال اتفاق تلخی را پشت سر گذاشت، اما در دل مردم، عشق به این شهر زنده شد. در میدان هفت تیر تابلویی نصب شده با جمله ای که نوشته بود: به تهران ۸۶ میلیونی خوش آمدید. واقعا در آن ۱۲ روز، قلب همه ایران برای تهران تپید. این اتفاق می تواند در مراسم های روز تهران مورد توجه قرار گیرد. این عشق به تهران در روز ۱۴ مهر، روز تهران، حتما بازتاب خواهد داشت. در این مدت همه دیدند که تهران مظهر همبستگی ملی است. تهران تمام قد در برابر تجاوز از ایرانی و ایرانیان دفاع کرده و می کند.
ایران کشوری است با بیش از ۷۰ زبان زنده، یعنی ۷۰ فرهنگ. نماد این هم زیستی تهران است؛ شهری که همه ادیان، اقوام و زبان ها در آن حضور دارند و هیچ کس برای دیگری مشکل ساز نیست. تهران آیینه ایران است. مسجدجامعی گفت: همه این فرهنگ ها در تهران حضور دارند و با همدیگر این شهر را ساخته اند. تهران فقط پایتخت سیاسی نیست، بلکه قلب تپنده فرهنگ و تاریخ ایران است.
ما هنوز از این ظرفیت غافلیم. مدام خط کشی می کنیم و نگاه محدود داریم، در حالی که واقعیت تهران و ایران چیزی فراتر از این مرزبندی هاست. این شهر و این کشور، حاصل تلاش و هم زیستی همه مردمی است که قرن ها در کنار یکدیگر زیسته اند و با هم از فرهنگ و تمدن ایران پاسداری و چراغی را در این سوی عالم روشن کرده اند.
