برگزیده – رسول سفرآهنگ: گاهی اوقات آتشبسها بیشتر از خود جنگ، پر از ابهام و شکنندگی هستند. در جنوب لبنان، جایی که سالها مرزهای ناآرام بین اسرائیل و حزبالله خط مقدم تنش بوده، آتشبس موقت آوریل ۲۰۲۶ هنوز کاملاً برقرار نشده و اسرائیل عملیات خود را گسترش داده است.
در حالی که هفته گذشته با تهدید ایران مبنی بر حمله به اسرائیل در صورت اجرای برنامه ارتش اسرائیل برای حمله به بیروت، این عملیات متوقف شد و واشنگتن اعلام کرد که اسرائیل را به توقف درگیری و مذاکرات آتشبس تشویق کردهاست، اما عملیات اسرائیل در جنوب لبنان به رغم ادعاها مبنی بر برقراری مجدد آتشبس همچنان با شدت فراوان ادامه دارد.
ریشههای این تنش به سال ۲۰۰۶ و جنگ ۳۳ روزه بازمیگردد، زمانی که حزبالله با مقاومت موفق، خود را به عنوان نیروی بازدارنده در برابر اسرائیل معرفی کرد. پس از آن، مرز لبنان و اسرائیل آرام نبود، اما آتشبس ۲۰۰۶ با قطعنامه ۱۷۰۱ سازمان ملل، تا حدی تنش را مدیریت کرد. اما با آغاز جنگ غزه در اکتبر ۲۰۲۳ و سپس درگیری مستقیم ایران با آمریکا و اسرائیل در فوریه ۲۰۲۶، حزبالله جبهه دوم را باز کرد تا فشار بر ایران را کاهش دهد. اسرائیل نیز این را فرصتی برای ضربه نهایی به حزبالله دید و عملیات گستردهای را آغاز کرد.
در وضعیت فعلی، اسرائیل فراتر از خط مرز رسمی پیش رفته و مناطق وسیعی را تحت کنترل خود درآورده است. گزارش رویترز نشان میدهد که ارتش اسرائیل، عملیات زمینی خود را گسترش داده و روستاهای جدیدی را هدف قرار داده است. نتانیاهو علناً اعلام کرده که اسرائیل در حال ایجاد «منطقه امنیتی» عمیقتر است و نیروهایش تا شمال رودخانه لیتانی پیش رفتهاند. این عملیات، طبق گزارش الجزیره، منجر به کشته شدن دهها نفر و آوارگی هزاران لبنانی شده است. حزبالله نیز با پهپادهای انتحاری و راکتهای دقیق به مواضع اسرائیلی پاسخ داده و تلفاتی وارد کرده است. از این رو وضعیت انسانی لبنان، بسیار وخیم است؛ گزارش سازمان ملل حاکی از آوارگی بیش از یک میلیون نفر و تخریب گسترده خانهها و زیرساختها است. بیمارستانها بدون برق کافی و دارو کار میکنند و بسیاری از پزشکان و پرستاران خود قربانی جنگ یا آوارگی شدهاند.
تحولات در لبنان به چه سمت و سویی می رود؟
در همین راستا اسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل با انتشار تصاویری از تصرف قلعۀ بوفور خبر داد و گفت: «چهلوچهار سال پس از نبرد قهرمانانه بوفور و در روز یادبود سربازان کشتهشده در جنگ اول لبنان (۱۹۸۲)»، سربازان «بار دیگر به قلۀ بوفور بازگشتند و دوباره پرچم اسرائیل را برافراشتند». تصاویر خبرگزاری فرانسه صبح یکشنبه پرچم اسرائیل را بر فراز این محوطه تاریخی نشان میدهد، در حالی که دود ناشی از گلولهباران توپخانه از اطراف آن بلند است.
قلعۀ بوفور بر فراز صخرهای مشرف به جنوب لبنان و بخشی از شمال اسرائیل قرار دارد و در دوران اشغال ۲۰ ساله جنوب لبنان تا سال ۲۰۰۰، پایگاه نیروهای اسرائیلی بود. یونسکو در سال ۲۰۲۴ حفاظت ویژهای برای این قلعه در نظر گرفته بود. غسان سلامه، وزیر فرهنگ لبنان روز جمعه نسبت به خطر حملۀ اسرائیل برای این بنای تاریخی ابراز نگرانی کرده بود.
این در حالی است که نواف سلام نخستوزیر این کشور نیز روز شنبه اسرائیل را به اجرای «سیاست زمین سوخته و مجارات جمعی» علیه کشورش متهم کرد. با وجود آتشبس اعلامی از ۱۷ آوریل، درگیریها میان اسرائیل و حزبالله تقریباً هر روز ادامه داشته است. بنا بر آمار مقامهای لبنانی، از آغاز جنگ تاکنون ۳ هزار ۳۷۱ نفر کشته و بیش از یک میلیون نفر آواره شدهاند.
در همین راستا نعیم قاسم، رهبر حزبالله روز پنجشنبه توافق آتشبسی مشروط را که از سوی نمایندگان لبنان و اسرائیل اعلام شده بود رد کرد و در عوض خواستار آتشبسی جامع و عقبنشینی کامل اسرائیل شد و همزمان این کشور را به حملات جدید تهدید کرد.
پیام رهبر حزب الله پس از آن منتشر شد که نمایندگان لبنان و اسرائیل در آمریکا بر سر آتشبسی مشروط به توافق رسیدند؛ توافقی که رئیس جمهوری لبنان آن را «آخرین فرصت» برای پایان پایدار درگیریها توصیف کرد.
تاکنون نیز حزبالله گفتوگوهای لبنان و اسرائیل را رد کرده و آتشبسی که پیشتر در ۱۷ آوریل اعلام شده بود، هر روز توسط اسرائیل نقض شده است؛ در حالی که نیروهای اسرائیلی در عمق خاک لبنان مستقر شدهاند و نیروهای حزب الله نیز همچنان به حملات خود علیه اسرائیل ادامه میدهند. این در شرایطی است که نعیم قاسم روز پنجشنبه گفت: «آتشبس باید جامع باشد… بدون اینکه دشمن اسرائیلی آزادی کشتار داشته باشد» و از دولت خواست «نمایش و تحقیر به نام گفتوگوی مستقیم» با اسرائیل را متوقف کند.
او همچنین تأکید کرد: «تا زمانی که روستاهای ما ناامن باشند، زیر بمباران، ویرانی و کشتار مردم، شهرکها (در شمال اسرائیل) نیز ناامن خواهند بود.» این سخنان پس از حملات جدید اسرائیل به لبنان و تهدیدهای تازه علیه بیروت از سوی ئیسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل ایراد شد. او گفت ارتش «در این مرحله به عملیات آتش و زمینی خود ادامه خواهد داد. بدون بازگشت ساکنان، و همزمان به برچیدن زیرساختهای تروریستی ادامه میدهد.» در مقابل، ارتش اسرائیل اعلام کرد که یکی از نیروهایش روز شنبه در جنوب لبنان در حمله یک پهپاد انفجاری حزبالله کشته شده است. به این ترتیب، شمار کشتههای اسرائیلی از زمان ازسرگیری درگیریها با حزبالله در دوم مارس به ۲۵ نفر رسیده است.
اما اهداف اسرائیل در این عملیات چندلایه است. نخست، ایجاد یک منطقه حائل عمیق برای جلوگیری از نفوذ حزبالله به مرزهای شمالی اسرائیل. دوم، نابودی زیرساختهای نظامی حزبالله، بهویژه انبارهای راکت و تونلها و سوم، تضعیف موقعیت حزبالله در لبنان برای اینکه در هر توافق آینده، این گروه خلع سلاح شود. چه آنکه گزارش مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل (INSS) در مه ۲۰۲۶ تأکید دارد که اسرائیل قصد دارد با اشغال محدود، «واقعیت امنیتی جدید» ایجاد کند و از تکرار سناریوی ۷ اکتبر جلوگیری نماید. این اهداف، ریشه در درسهای تلخ جنگهای قبلی دارد. اسرائیل میخواهد حزبالله را به حدی ضعیف کند که دیگر نتواند به عنوان اهرم ایران عمل کند.
با این حال، این عملیات هزینههای سنگینی داشته است. گزارشهای میدانی نشان میدهد که مقاومت حزبالله، حتی پس از ضربههای سنگین، ادامه دارد و تلفات اسرائیلی را افزایش داده است. این وضعیت، فشار بر دولت نتانیاهو را در داخل اسرائیل بیشتر کرده و اعتراضات ضدجنگ را تقویت کرده است. بسیاری از تحلیلگران اسرائیلی معتقدند که ادامه اشغال محدود، میتواند به باتلاقی مشابه جنوب لبنان در سال ۲۰۰۰ منجر شود. در عین حال، حزبالله با استراتژی فرسایشی، سعی دارد هزینه اشغال را برای اسرائیل بالا ببرد و زمان بخرد تا مذاکرات هستهای ایران به نتیجه برسد.
همچنین در سطح منطقهای، این عملیات بر توازن قدرت تأثیر گذاشته است. سوریه و حزبالله با هم نزدیکتر شدهاند و خطر درگیری با نیروهای روسی در سوریه افزایش یافته است. آمریکا نیز در موقعیت دشواری قرار گرفته، زیرا از یک سو از اسرائیل حمایت میکند و از سوی دیگر نگران گسترش جنگ است. گزارش شورای روابط خارجی هشدار میدهد که ادامه این تنش میتواند به درگیری مستقیم آمریکا با نیروهای کرد یا روسی منجر شود.
نقش ایران در تحولات لبنان چیست و چه اهدافی را دنبال می کند؟
این در شرایطی است که ایران نقش محوری در تحولات لبنان دارد. حزبالله به عنوان بازوی اصلی ایران، از همان آغاز جنگ با اسرائیل، جبهه دوم را باز کرد تا فشار بر ایران را کاهش دهد. ارتباط توافق احتمالی ایران و آمریکا با تحولات لبنان نیز مستقیم است. ایران تاکید دارد که هر توافق نهایی باید شامل توقف کامل عملیات اسرائیل در لبنان باشد. گزارش الجزیره اشاره میکند که تهران مذاکرات با آمریکا را به توقف حملات اسرائیل در لبنان مشروط کرده است. این ارتباط، لبنان را به اهرمی تبدیل کرده و آمریکا را تحت فشار قرار داده تا اسرائیل را مهار کند. از سوی دیگر، آمریکا و اسرائیل تلاش دارند حزبالله را ضعیف کنند تا در توافق نهایی، ایران نتواند از این اهرم استفاده کند.
بنابراین اگر مذاکرات ایران و آمریکا به نتیجه برسد، احتمال توقف عملیات اسرائیل افزایش مییابد. اما اگر مذاکرات به بنبست برسد، خطر گسترش جنگ به لبنان بیشتر خواهد شد. گزارش اندیشکده کارنگی هشدار میدهد که ادامه اشغال اسرائیل در جنوب لبنان، میتواند حزبالله را قویتر کند و حمایت مردمی از آن را افزایش دهد. در مقابل، اگر حزبالله ضعیف شود، نفوذ ایران در لبنان کاهش خواهد یافت و این به نفع عربستان و امارات خواهد بود.
استدلال ایران درباره پیروزی و نفوذ تنها به لبنان محدود نمیشود. این روایت بهتدریج به اهرمهای منطقهای گستردهتر، بهویژه تنگه هرمز، گره خورده است؛ گذرگاهی که تهران همچنان کنترل قابل توجهی بر تردد دریایی در آن دارد.
سردار اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه نیز، روز دوشنبه در بیانیهای اعلام کرد که ادامه عملیات اسرائیل در لبنان و غزه، این کشور را در گرداب مقاومت منطقهای گرفتار خواهد کرد. او بهطور مشخص از امکان اجرای الگویی مشابه هرمز در بابالمندب سخن گفت؛ پیامی که نشان میدهد دامنه تنشها میتواند از طریق شبکه متحدان ایران، از جمله حوثیهای یمن، به مناطق جغرافیایی جدیدی کشیده شود.
این رویکرد بازتاب دکترین در حال تحول ایران است؛ دکترینی که منازعه را چندجبههای، چندبعدی و بهطور فزایندهای یکپارچه میان بازیگران نیابتی و حوزههای دریایی تعریف میکند.
روز سهشنبه محمدجعفر اسدی، جانشین قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا، ارزیابیهای آمریکا درباره تضعیف توان دفاعی ایران را رد کرد و گفت تهران هنوز کارتهایی در اختیار دارد که بازی نکرده است. او به یک پایگاه خبری نظامی گفت تأسیسات تولید تسلیحات ایران بهطور کامل از دید دشمن پنهان هستند. اسدی همچنین این دیدگاه را که مذاکرات میتواند راهحلی برای فشارهای اقتصادی باشد رد کرد و با تأکید بر اینکه ایران تسلیم نخواهد شد، افزود: جنگ هنوز در پیش است.
۲۱۳/۴۲
