برگزیده – محمد عارف معزی: هفتم مهرماه ۱۴۰۵، عراق به نقطهای رسید که بیش از دو دهه پیش کمتر کسی میتوانست پایان آن را با چنین تصویری تصور کند؛ آخرین نیروهای آمریکایی و ائتلاف بینالمللی در حال ترک خاک عراق هستند. بغداد میگوید ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ پایان مأموریت نظامی ائتلاف و موعد نهایی خروج نیروهای آن است؛ واشنگتن نیز تأکید کرده روند خروج مطابق جدول مورد توافق با بغداد در حال اجراست.
اما خروج امروز آمریکا، پایان یک حضور ۲۰ ساله به معنای پیوسته نیست. نیروهای آمریکایی نخست در سال ۲۰۰۳ وارد عراق شدند، در پایان ۲۰۱۱ خارج شدند و در سال ۲۰۱۴، اینبار با مأموریتی متفاوت به بهانه مقابله با داعش، بازگشتند. حالا در سال ۲۰۲۶، مجموع این دو دوره حضور نظامی به حدود دو دهه رسیده است.
پرسش اما از لحظه خروج مهمتر است: آمریکا عراق را ترک میکند؛ اما از میراث ۲۰ سال حضور نظامی خود چه چیزی در این کشور باقی میماند؟
همهچیز از بغداد و یک ترور شروع شد
۳ ژانویه ۲۰۲۰، ارتش آمریکا به دستور دونالد ترامپ در نزدیکی فرودگاه بغداد سردار شهید قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران ایران، و ابومهدی المهندس، از فرماندهان ارشد حشدالشعبی عراق، را در عملیاتی تروریستی به شهادت رساند.
چند روز بعد، پارلمان عراق در جلسهای فوقالعاده از دولت خواست حضور نیروهای خارجی در کشور را پایان دهد و درخواست بغداد برای کمک ائتلاف بینالمللی ضد داعش را لغو کند. این مصوبه از نظر حقوقی الزامآور به معنای قانون نبود، اما نقطه عطفی در رابطه بغداد و واشنگتن محسوب شد.
عادل عبدالمهدی، نخستوزیر وقت عراق، حتی پیش از رأی پارلمان بر ضرورت پایان حضور نیروهای خارجی تأکید کرده بود. پس از رأی نیز از واشنگتن خواست سازوکاری برای اجرای تصمیم پارلمان تدوین شود؛ درخواستی که دولت دونالد ترامپ در آن مقطع نپذیرفت و گفت گفتوگو با بغداد را باید در چارچوب «شراکت راهبردی» دنبال کرد.
اما آنچه در ۲۰۲۰ آغاز شد، با رفتن عبدالمهدی متوقف نشد.
سه نخستوزیر و یک پرونده نیمهتمام
پرونده خروج آمریکاییها در عمل از دولت عادل عبدالمهدی به دولت مصطفی الکاظمی و سپس به دولت محمد شیاع السودانی منتقل شد.
الکاظمی در سال ۲۰۲۰ گفت عراق دیگر به نیروهای رزمی خارجی نیاز ندارد، اما همچنان به آموزش، اطلاعات و همکاری امنیتی آمریکا نیازمند است. مذاکرات راهبردی بغداد و واشنگتن نیز در دولت او وارد مرحله جدیتری شد. در سفر الکاظمی به واشنگتن در اوت ۲۰۲۰، دو طرف درباره خروج نیروهای رزمی گفتوگو کردند و در سال ۲۰۲۱، الکاظمی و جو بایدن توافق کردند مأموریت رزمی آمریکا در عراق تا پایان همان سال خاتمه پیدا کند و نقش نیروهای آمریکایی به آموزش، مشاوره و کمک امنیتی تغییر کند.
اما پایان مأموریت رزمی به معنای خروج کامل نبود.
وقتی محمد شیاع السودانی به نخستوزیری رسید، فشارها برای تعیین یک جدول زمانی روشنتر افزایش یافت. در ژانویه ۲۰۲۴، بغداد و واشنگتن مذاکرات رسمی درباره آینده حضور ائتلاف را آغاز کردند و قرار شد درباره انتقال مأموریت ائتلاف ضد داعش به یک رابطه امنیتی دوجانبه تصمیمگیری شود.
سرانجام در سپتامبر ۲۰۲۴، دولت بایدن و دولت السودانی برنامهای دو مرحلهای را اعلام کردند: پایان مأموریت ائتلاف در عراق تا سپتامبر ۲۰۲۵ و ادامه مرحلهای از همکاری برای پشتیبانی از عملیات ضد داعش در سوریه از خاک عراق تا دستکم سپتامبر ۲۰۲۶.
بنابراین، تاریخ ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ محصول یک تصمیم ناگهانی نیست؛ نتیجه مسیری است که از عبدالمهدی آغاز شد، در دولت الکاظمی شکل امنیتی و دیپلماتیک گرفت و در دوره السودانی به جدول زمانی خروج رسید.
چرا آمریکا در ۲۰۱۴ برگشت؟
برای فهم میراث این حضور، باید به عقبتر برگشت. دسامبر ۲۰۱۱ آخرین سربازان آمریکایی عراق را ترک کردند. بر اساس توافق امنیتی دو کشور، قرار بود نیروهای آمریکا تا پایان همان سال از عراق خارج شوند.
اما کمتر از سه سال بعد، صحنه کاملاً تغییر کرد؛
در سال ۲۰۱۴، داعش بخشهای گستردهای از عراق را تصرف کرد و موصل، دومین شهر بزرگ کشور، سقوط کرد. نیروهای عراقی در برخی مناطق مواضع خود را ترک کردند و بخشی از تجهیزات آمریکایی نیز به دست داعش افتاد. در همین شرایط، بغداد بار دیگر از آمریکا و ائتلاف بینالمللی برای مقابله با داعش درخواست کمک کرد.
ائتلاف بینالمللی ضد داعش در همان سال شکل گرفت و آمریکا بار دیگر به عراق بازگشت.
این بار مأموریت، اشغال عراق نبود؛ مأموریت اعلامشده، آموزش و تجهیز نیروهای عراقی، عملیات هوایی و پشتیبانی اطلاعاتی برای شکست داعش بود.
نتیجه در سالهای بعد، تغییر اساسی در توازن نظامی بود. آمریکا اعلام کرده است که ائتلاف بیش از ۲۲۵ هزار نیروی امنیتی و پلیس را آموزش داده و بیش از چهار میلیارد دلار تجهیزات در اختیار نیروهای عراقی قرار داده است.
از ۱۷۰ هزار سرباز تا خروج آخرین نیروها
مقیاس حضور آمریکا نیز در این سالها دگرگون شد. در دوره جنگ عراق، شمار نیروهای آمریکایی در اوج خود در سال ۲۰۰۷ به بیش از ۱۷۰ هزار نفر رسید؛ اما در سالهای پایانی حضور، این عدد به حدود ۲۵۰۰ نفر کاهش یافت و مأموریت نیروها نیز عمدتاً به آموزش، مشاوره و مقابله با داعش محدود شد.
همزمان، پایگاههایی که زمانی نماد حضور نظامی آمریکا بودند، یکی پس از دیگری به نیروهای عراقی تحویل داده شدند. پایگاه K1 در کرکوک و کمپ تاجی از جمله این مراکز بودند. تنها در انتقال کمپ تاجی در سال ۲۰۲۰، تجهیزات و اموالی به ارزش حدود ۳۴۷ میلیون دلار به نیروهای عراقی واگذار شد و بیش از ۴۷ هزار نیروی عراقی در این پایگاه آموزش دیده بودند.
در ژانویه ۲۰۲۶ نیز ارتش عراق کنترل کامل پایگاه عینالاسد را پس از خروج نیروهای آمریکایی در دست گرفت؛ پایگاهی که سالها یکی از مهمترین مراکز حضور آمریکا در عراق بود.
در واقع، بخشی از میراث آمریکا در عراق دیگر سرباز آمریکایی نیست؛ پایگاه، تجهیزات، ساختار آموزشی و نیروی نظامی عراقیای است که طی سالها با مدل آموزش و تسلیحات آمریکایی ساخته و تجهیز شده است.
داعش شکست خورد؛ اما ناپدید نشد
شاید مهمترین آزمون میراث امنیتی آمریکا همینجا باشد. ائتلاف بینالمللی به همراه نیروهای عراقی توانست داعش را از کنترل سرزمینی عراق خارج کند و بغداد در سال ۲۰۱۷ پایان جنگ برای آزادسازی مناطق اشغالشده را اعلام کرد. اما پایان خلافت سرزمینی به معنای پایان داعش نبود.
گزارش سازمان ملل نشان میدهد داعش در فاصله نوامبر ۲۰۲۴ تا مارس ۲۰۲۵ دستکم ۲۳ حمله در عراق انجام داده است؛ حملاتی که عمدتاً نیروهای امنیتی عراق را هدف قرار دادند. در عین حال، تعداد حملات داعش برای چهارمین فصل متوالی کاهش یافته بود.
به بیان دیگر، داعش دیگر ارتشی با شهر و قلمرو نیست؛ اما هنوز شبکهای از سلولها و نیروهای پراکنده است که در مناطق دشوارگذر عراق امکان فعالیت دارند.
سخنگوی فرمانده کل نیروهای مسلح عراق نیز در سپتامبر ۲۰۲۶ گفت داعش از نظر نظامی در عراق شکست خورده، هرچند بقایای آن همچنان وجود دارد و نیروهای امنیتی برای مقابله با آنها آمادهاند.
چرا ترامپ توافق بایدن را متوقف نکرد؟
اینجا یکی از مهمترین پرسشهای این پرونده مطرح میشود: توافق خروج در دولت بایدن شکل گرفت؛ پس چرا دولت ترامپ آن را لغو نکرد؟ پاسخ را باید در تفاوت میان دولت امضاکننده و منافع راهبردی آمریکا جستوجو کرد.
دولت بایدن در سال ۲۰۲۴ مسیر خروج را بر اساس ارزیابی مشترک واشنگتن و بغداد از توانایی نیروهای عراقی و کاهش تهدید داعش طراحی کرد. دولت ترامپ در سال ۲۰۲۶ این مسیر را متوقف نکرد، بلکه آن را اجرا کرد.
ترامپ در دیدار ژوئیه ۲۰۲۶ با نخستوزیر عراق، صریحاً گفت آمریکا دیگر تصور نمیکند حضور نظامی در عراق ضروری باشد و تأکید کرد رابطه دو کشور میتواند بر اقتصاد و همکاریهای دیگر متمرکز شود. پنتاگون نیز پس از آن اعلام کرد جدول زمانی خروج، همان توافق ۲۰۲۴ است.
از این زاویه، خروج برای دولت ترامپ الزاماً «اجرای میراث بایدن» نیست؛ بلکه میتواند بهعنوان انتقال مأموریت از جنگ و حضور نظامی مستقیم به رابطه امنیتی دوجانبه، بدون استقرار گسترده نیرو، تفسیر شود. مقامهای آمریکایی نیز گفتهاند هدف، حرکت به سمت یک شراکت امنیتی بلندمدت با عراق است.
عراق بعد از آمریکا؛ ارتش، داعش و خلأ امنیتی
حالا توپ در زمین بغداد است. ارتش عراق نسبت به سال ۲۰۱۴ بسیار متفاوت شده؛ تجربه جنگ با داعش، آموزش خارجی، توسعه نیروهای ضدتروریسم، تجهیز نیروی هوایی و انتقال تدریجی مسئولیت پایگاهها، ساختار امنیتی عراق را تغییر داده است.
اما مسئله فقط داعش نیست.
با خروج آمریکا، موضوع دیگری نیز پررنگتر میشود: رابطه میان دولت عراق و گروههای مسلح خارج از ساختار رسمی. همزمان با خروج ائتلاف، بغداد بر انحصار سلاح در دست دولت تأکید کرده و خروج نیروهای خارجی را بخشی از ورود عراق به مرحله جدید حاکمیت امنیتی خود میداند.
در مقابل، برخی مقامهای اقلیم کردستان درباره خروج آمریکا در شرایط فعلی ابراز نگرانی کردهاند؛ بهویژه درباره توان دفاع هوایی و احتمال افزایش فشارهای امنیتی در منطقه. به این ترتیب، ۳۰ سپتامبر فقط تاریخ خروج چند صد سرباز باقیمانده آمریکا نیست؛ پایان یک مدل امنیتی است که از سال ۲۰۱۴ بر پایه حضور مستقیم ائتلاف بنا شده بود.
آمریکا میرود، اما عراق با یک ارتش بزرگتر، تجربه جنگ با داعش، پایگاههایی که حالا در اختیار خودش است، هزاران نیروی آموزشدیده و یک تهدید تروریستی ضعیفشده اما تمامنشده باقی میماند.
میراث ۲۰ سال حضور آمریکا در عراق، در نهایت نه فقط در پایگاههایی است که تخلیه شدند و نه در سربازانی که بازگشتند؛ بلکه در این پرسش باقی میماند که آیا بغداد میتواند بدون چتر نظامی واشنگتن، میان ارتش، گروههای مسلح، داعش و رقابت قدرتهای منطقهای، امنیت خود را بهطور مستقل مدیریت کند یا نه.
۲۱۹
