آیا ارز ترجیحی به هدف اصابت نکرد؟/ بررسی داده‌های تورمی و آزمون ادعای ناکارآمدی ارز 28500

به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری برگزیده های ایران، درحالی که رئیس سازمان برنامه و بودجه اخیراً در صحن مجلس شورای اسلامی از ناکارآمدی تخصیص ارز 28500تومانی و احتمال حذف آن در بودجه سال آینده خبر داد، بررسی داده‌های رسمی تورم و رفتار بازار ارز طی سال‌های اخیر نشان می‌دهد هرگونه تغییر در سیاست ارزی بلافاصله در قیمت کالاهای اساسی منعکس می‌شود و ادعای «اصابت نکردن ارز ترجیحی به کالاهای هدف» نیازمند بازنگری کارشناسی دقیق‌تر است.

رئیس سازمان برنامه و بودجه در جلسه علنی مجلس با اشاره به عدم‌کارآمدی ارز ترجیحی 28500تومانی در کنترل قیمت‌ها گفت: «برای واردات برنج ارز 28500 می‌دهیم تا برنج 60هزارتومانی به دست مردم برسد اما قیمت آن در بازار تا 150 هزار تومان افزایش یافته است.»
وی همچنین تأکید کرد که افزایش مصرف نهاده‌ها در تولید مرغ نشان‌دهنده عدم‌اصابت حمایت ارزی به تولید است.

این اظهارات، درحالی که در آن نشانه‌هایی از تصمیم دولت برای حذف ارز ترجیحی 28500تومانی در بودجه سال آینده دیده می‌شود، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است؛ آیا واقعاً ارز ترجیحی اثربخش نبوده یا ضعف نظارت و تغییرات مکرر در سیاست ارزی مانع تحقق اهداف آن شده است؟

بررسی تاریخی سیاست‌های ارزی و آثار تورمی

بررسی روند تورم ماهانه و نقطه‌به‌نقطه ـ که به‌وضوح در نمودار رسمی منتشرشده قابل مشاهده است ـ نشان می‌دهد هرگاه نرخ ارز مرجع یا نیمایی تغییر کرده، اثر آن بلافاصله در قیمت‌ها آشکار شده است.

سال 1398

در بهار 98، سیاستگذار نرخ ارز نیمایی حدود 12 هزار تومان را جایگزین ارز 4200تومانی برای قیمت‌گذاری محصولات پتروشیمی در بورس کالا کرد. همان دوره شاهد افزایش محسوس قیمت محصولات پایه و رشد تورم ماهانه بودیم.

 سال 1399

در سال 99، قند و شکر و برنج از شمول ارز 4200 خارج شدند و همزمان نرخ نیما از حدود 9 هزار تومان به محدوده 25 هزار تومان افزایش یافت، نتیجه این تغییر سیاست ارزی، افزایش شدید قیمت همان کالاها و اثرگذاری روی سطح عمومی قیمت‌ها بود.

اردیبهشت و خرداد 1401

اردیبهشت‌ماه 1401 نقطه عطف سیاست ارزی بود؛ جایی که ارز 4200تومانی برای روغن و نهاده‌های دامی حذف شد و نرخ ارز رسمی به حدود 25 هزار تومان نزدیک شد، درست در همان بازه، تورم ماهانه خرداد 1401 به حدود 12 درصد رسید؛ یکی از رکوردهای تاریخی تورم ماهانه کشور.
پس از آن، ارز 28500تومانی ایجاد شد و کنار آن نرخ نیمایی به حوالی 38500 تومان تعیین شد؛ اما نرخ ارز آزاد تا حدود 50 هزار تومان جهش کرد.

پاییز 1402

در پاییز 1402 نرخ 37500 تومان برای قیمت‌گذاری مواد اولیه در بورس کالا جایگزین نرخ 28500 شد، این تغییر نیز همزمان با افزایش تدریجی تورم تولید و رشد قیمت کالاهای صنعتی مشاهده شد.

بهار 1404

در بهار سال جاری نیز ارز 28500 برای برخی اقلام اساسی مانند حبوبات و قند حذف شد و نرخ این کالاها به ارز نیمایی متصل شد. نرخ نیما در این فاصله پله‌پله از کانال 45 هزار تومان تا حدود 70 هزار تومان حرکت کرد و نتیجه آن، رشد مجدد قیمت کالاهای مشمول بود.

همزمان، بازار جدیدی تحت عنوان بازار دوم برای تأمین ارز برخی کالاهای نهایی مانند موبایل، لپ‌تاپ و قطعات CKD شکل گرفت؛ بازاری که نرخ آن reportedly به مرز 100 هزار تومان رسیده است.

روند تورم ماهانه و نقطه به نقطه

به‌وضوح در نمودار زیر مشخص است که هرگاه نرخ ارز ترجیحی با جهشی مواجه شده، بلافاصله تأثیر آن در تورم ماهانه مشهود است. نکته دیگر اینکه معمولاً جهش نرخ ارز رسمی در نهایت شوکی به نرخ ارز غیررسمی داده و این اجازه را به سیاست‌گذار نداده است که نرخ ارز را یکسان کند.

با حذف ارز ترجیحی قیمت اقلام خوراکی بین 50 تا 120 درصد افزایش یافته است

حذف ارز 28500تومانی که طی دو سال گذشته مبنای واردات کالاهای اساسی و نهاده‌های دامی بود، در ماه‌های اخیر اثر خود را به‌صورت آشکار در بازار نشان داده است. جدول مقایسه قیمت کالاها در بازه زمانی پیش و پس از حذف این ارز نشان می‌دهد که نرخ بسیاری از اقلام خوراکی بین 50 تا 120 درصد افزایش یافته است.

این مرور نشان می‌دهد:

1 ـ هر بار که ارز ترجیحی حذف یا نرخ مرجع دگرگون شده است، تورم جهشی رخ داده است.

2 ـ به‌خلاف اظهاراتی که می‌گویند نرخ ارز طی سال‌های گذشته تثبیت شده است، واقعیت آن است که سیاست تثبیت اجرا نشده است و نرخ‌های متعدد و متغیر جایگزین شده‌اند.

3 ـ تعدد نرخ ارز و تغییرات پی‌درپی سیاست‌ها نه‌تنها مانع تورم نشده، بلکه بی‌ثباتی و رانت‌های جدید ایجاد کرده است،

بنابراین، نتیجه‌گیری مبنی بر اینکه «ارز ترجیحی به هدف اصابت نکرد» بدون ارائه داده‌های مربوط به زنجیره تأمین، قاچاق معکوس، سودجویی واسطه‌ها و ضعف نظارت، ناقص و یک‌جانبه است.

واقعیت این است که هر جا ارز ترجیحی حذف شده است، افزایش قیمت کالاهای اساسی بلافاصله رخ داده و فشار معیشتی بر اقشار ضعیف تشدید شده است.

جمع‌بندی و توصیه سیاستی

پیش از حذف ارز 28500تومانی از بودجه 1405 لازم است:

1 ـ سامانه‌های نظارتی و زنجیره توزیع شفاف شود؛

2 ـ نظام تعرفه‌ای و تجاری اصلاح گردد؛

3 ـ پیامدهای رفاهی و تورمی سیاست روشن‌سازی شود؛ تا تجربیات تلخ سال‌های 1401 و 1402 تکرار نشود،

به‌بیان دیگر، مقصر جلوه دادن ارز ترجیحی بدون اصلاح ساختار بازار و نظارت، تکرار چرخه‌ای است که تاکنون چندبار تجربه و هزینه‌زایی شده است.

/+