به گزارش برگزیده، جنبش مقاومت اسلامی فلسطین (حماس) پس از پشت سر گذاشتن یک دوره فشرده از رقابتهای انتخاباتی درونسازمانی، رسماً خلیل الحیه را به عنوان رئیس جدید دفتر سیاسی خود انتخاب کرد. این انتخاب که در بحبوحه سنگینترین جنگ تاریخ غزه صورت گرفته است، نشاندهنده تداوم خط فکری و عملیاتی رهبران پیشین این جنبش و پیوند عمیقتر میان کادر سیاسی و نظامی است.
خلیل الحیه که سالها به عنوان یکی از چهرههای کلیدی حماس در پشت صحنه و جبهههای دیپلماتیک فعالیت میکرد، اکنون در حساسترین برهه تاریخی این جنبش، سکان هدایت آن را به دست گرفته است.
از تولد در غزه تا مدارج علمی و آکادمیک
خلیل اسماعیل ابراهیم الحیه، معروف به «ابو اسامه»، در ژانویه سال ۱۹۶۰ در نوار غزه متولد شد. دوران کودکی و نوجوانی او با پیامدهای جنگ سال ۱۹۶۷ و اشغال غزه همزمان بود؛ وضعیتی که خیلی زود آگاهی سیاسی او را شکل داد و خانوادهاش را در معرض بازداشت و برخوردهای مکرر ارتش اسرائیل قرار داد. با این حال، او مسیر علمی را به موازات فعالیتهای مبارزاتی خود با جدیت دنبال کرد. الحیه مدرک کارشناسی خود را در رشته اصول دین از دانشگاه اسلامی غزه در سال ۱۹۸۳ دریافت کرد و سپس برای ادامه تحصیل به اردن رفت و در سال ۱۹۸۶ موفق به کسب مدرک کارشناسی ارشد در رشته علوم حدیث شد. او تحصیلات خود را تا مقطع دکتری در همان رشته ادامه داد و در سال ۱۹۹۷ مدرک خود را از دانشگاه قرآن کریم سودان دریافت کرد.
او فعالیت حرفهای خود را به عنوان مدرس در دانشگاه اسلامی غزه آغاز کرد و به مرور زمان پلههای مدیریتی را طی نمود تا اینکه در سال ۲۰۰۱ به عنوان رئیس امور دانشجویان این دانشگاه منصوب شد. فعالیتهای او تنها به محیط آکادمیک محدود نبود، بلکه در حوزه صنفی نیز ریاست اتحادیه کارکنان دانشگاه را بر عهده داشت. با آغاز انتفاضه اول فلسطین در سال ۱۹۸۷، الحیه که پیش از آن در ابتدای دهه هشتاد میلادی به گروه اخوانالمسلمین پیوسته بود، رسماً وارد ساختار حماس شد و به دلیل توانمندیهای خطابه و تشکیلاتیاش به سرعت رشد کرد. او در سال ۲۰۰۶ به عنوان نماینده پارلمان فلسطین از فهرست حماس انتخاب شد و ریاست فراکسیون پارلمانی این جنبش را بر عهده گرفت.
تفکرات راهبردی؛ پیوند دیپلماسی با میدان و محور مقاومت
خلیل الحیه از نظر فکری و عملی، پیوند وثیقی با ساختار نظامی حماس و گردانهای عزالدین قسام دارد. او در ساختار داخلی حماس همواره از حمایت فرماندهان ارشد نظامی نظیر احمد الجعبری و عزالدین الحداد برخوردار بوده است. نگاه الحیه به سیاست، یک نگاه ابزاری در خدمت میدان است؛ او اعتقاد دارد که هرگونه مذاکره دیپلماتیک تنها زمانی ارزش دارد که به دستاوردهای ملموس نظیر توقف کامل حملات، رفع محاصره همهجانبه غزه و آزادی زندانیان فلسطینی منجر شود. او در جریان جنگ اخیر نیز فرماندهی تیم مذاکرهکننده غیرمستقیم حماس در قاهره و دوحه را بر عهده داشت و با سرسختی بر این شروط پایفشاری کرد.
در حوزه سیاست خارجی، الحیه یکی از معماران اصلی نزدیک شدن دوباره حماس به ایران و حزبالله لبنان به شمار میرود. او در زمان حیات یحیی سنوار، کاملاً همسو با نگاه او برای تقویت روابط با تهران حرکت کرد و بارها هدایت هیئتهای سیاسی حماس را در سفر به ایران و لبنان بر عهده داشت. او حتی در سال ۲۰۲۲ در راس یک وفد سیاسی به دمشق رفت تا یخ روابط میان حماس و دولت سوریه را پس از یک دهه تیرگی بشکند. الحیه درباره عملیات هفتم اکتبر معتقد است که این حمله در ابتدا قرار بود یک عملیات محدود برای به اسارت درآوردن چند سرباز اسرائیلی جهت تبادل زندانیان باشد، اما فروپاشی ناگهانی و کامل لشکر غزه در ارتش اسرائیل، ابعاد و مسیر این رویداد را تغییر داد.
میراثدار شهیدان؛ الحیه جانشین چه کسانی میشود؟
انتخاب خلیل الحیه به عنوان رئیس دفتر سیاسی حماس، به یک دوره مدیریت موقت و انتقالی در این جنبش پایان میدهد. او در واقع جانشین رهبران بزرگی میشود که طی سالهای اخیر در ساختار حماس ترور شدهاند. پیش از او، اسماعیل هنیه ریاست این دفتر را بر عهده داشت که در ژوئیه ۲۰۲۴ در تهران ترور شد. پس از هنیه، یحیی سنوار سکان هدایت حماس را به دست گرفت که او نیز در اکتبر همان سال در میدان نبرد در غزه به شهادت رسید. پس از شهادت سنوار، امور حماس به طور موقت توسط یک شورای پنجنفره به رهبری محمد درویش، رئیس مجلس شورا، اداره میشد تا اینکه در نهایت با برگزاری انتخابات رسمی، خلیل الحیه به عنوان رهبر جدید و قطعی جنبش معرفی شد.
این انتخابات در سه مرحله و تحت تدابیر شدید امنیتی برگزار شد تا کادر رهبری از ترورهای اسرائیل در امان بمانند. در این رقابت فشرده، خلیل الحیه به عنوان نماینده کادر داخل غزه و نزدیک به جریان نظامی، در برابر خالد مشعل، رئیس حماس در خارج از فلسطین قرار گرفت. با وجود اینکه نظام داخلی حماس کسب حداقل ۳۶ رای از مجموع ۶۹ رای اعضای مجلس شورا را شرط پیروزی میداند، الحیه در نهایت توانست با جلب نظر قاطع اعضا، به ویژه نمایندگان داخل غزه، رقیب دیرینه خود را شکست دهد و بر کرسی ریاست تکیه بزند.
بهای سنگین مبارزه؛ رهبری که چهار فرزندش را تقدیم کرد
یکی از مهمترین عواملی که مشروعیت و نفوذ خلیل الحیه را در میان بدنه حماس و مردم غزه به شدت افزایش داده، حجم بالای فداکاریهای شخصی او در این راه است. او در طول دو دهه گذشته بارها از سوءقصدهای ارتش اسرائیل جان سالم به در برده، اما هزینههای بسیار سنگینی را در سطح خانوادگی پرداخته است. در سال ۲۰۰۷، جنگندههای اسرائیلی خانه خانوادگی او را در محله شجاعیه غزه هدف قرار دادند که به شهادت هفت نفر از بستگانش منجر شد. یک سال بعد، فرزندش حمزه که از اعضای گردانهای قسام بود در یک حمله هوایی شهید شد. این زنجیره در سال ۲۰۱۴ با بمباران خانه فرزند ارشدش، اسامه، تکرار شد که در آن واقعه، اسامه به همراه همسر و سه فرزند خردسالش به شهادت رسیدند.
حملات به خانواده الحیه حتی در خارج از فلسطین نیز ادامه یافت؛ به طوری که در سپتامبر سال ۲۰۲۵، محل اقامت او در دوحه قطر هدف یک حمله دقیق قرار گرفت که الحیه از آن نجا یافت اما فرزندش همام و سه تن از محافظانش جان باختند. در نهایت، در مه سال ۲۰۲۶، چهارمین فرزند او به نام عزام بر اثر جراحات ناشی از بمباران محله الدرج در شرق غزه به شهادت رسید تا این رهبر زخمخورده، بخش بزرگی از خانواده خود را در مسیر آرمانش از دست داده باشد.
چالشهای بزرگ در آغاز یک دوران جدید
خلیل الحیه در شرایطی سکان هدایت حماس را به دست میگیرد که این جنبش با پیچیدهترین بحران امنیتی، نظامی و انسانی تاریخ خود مواجه است. او اکنون باید از یک سو پرونده به شدت مبهم مذاکرات آتشبس و تبادل اسرا را مدیریت کند و از سوی دیگر، برنامهای برای بقای تشکیلات در غزه پساجنگ و بازسازی این باریکه ویرانشده ارائه دهد. انتخاب او نشان داد که حماس علیرغم ضربات سنگین به بدنه رهبری خود، همچنان ساختار تشکیلاتیاش را حفظ کرده و مایل است خط فکری یحیی سنوار را در پیوند میان مقاومت میدانی و دیپلماسی منطقهای با صلابت ادامه دهد.
۴۲/۴۲
