به گزارش خبرگزاری برگزیده به نقل از ایسنا، در میان هنرهای وابسته به محرم، «کتیبهدوزی» و «پرچمدوزی» از جایگاهی ویژه برخوردارند. این هنرها نه تنها بخشی از هویت بصری عزاداریهای ایرانی را شکل دادهاند، بلکه بستری برای تداوم برخی از مهمترین رودوزیهای سنتی ایران نیز بودهاند. سرمهدوزی، زردوزی، ملیلهدوزی، گلابتوندوزی و دوختهای سنتی مذهبی از جمله هنرهایی هستند که در تولید کتیبهها و بیرقهای محرم به کار گرفته میشوند.
در واقع، کتیبهدوزی را میتوان یکی از فراگیرترین هنرهای وابسته به محرم دانست؛ هنری که از روستاهای کوچک تا بزرگترین تکایا و بقاع مذهبی کشور، حضور دارد و سیمای بصری عزاداری ایرانیان را شکل میدهد.
بررسی آثار تاریخی باقیمانده نشان میدهد بسیاری از کتیبههای مذهبی موجود در حسینیهها و بقاع متبرکه به دوره قاجار و پهلوی بازمیگردند. این آثار معمولاً روی پارچههای مخمل، ترمه یا ماهوت اجرا شدهاند و با استفاده از نخهای فلزی، سرمه، پولک و ملیله تزئین شدهاند. در برخی نمونهها، اشعار محتشم کاشانی، آیات قرآنی، نام ائمه (ع) و عبارات مذهبی با شیوهای هنرمندانه بر پارچه نقش بسته است.
نکته حائز اهمیت این است که بسیاری از این کتیبهها تنها برای یک دوره کوتاه ساخته نشده بودند، بلکه گاه چند نسل در مراسم محرم مورد استفاده قرار میگرفتند. برخی از آنها امروز به عنوان آثار تاریخی نگهداری میشوند. وجود نمونههای تاریخی در موزهها و گنجینههای مذهبی نشان میدهد که کتیبههای محرم تنها ابزار عزاداری نبودهاند، بلکه بخشی از تاریخ هنر و فرهنگ ایران محسوب میشوند.
بخش قابل توجهی از منسوجات و کتیبههای آیینی دوره قاجار و پهلوی امروز در گنجینههای آستان قدس رضوی، موزه ملی ملک و دیگر موزههای تخصصی کشور نگهداری میشوند؛ آثاری که علاوه بر ارزش مذهبی، اسناد مهمی برای مطالعه تاریخ هنرهای سنتی و فرهنگ عاشورایی ایران به شمار میروند.
یکی از نمونههای مهم، کتیبه ابریشمی وقفی مربوط به دوره قاجار است که در گنجینه رضوی نگهداری میشود. این اثر که قدمتی در حدود ۲۵۰ سال دارد، از منسوجات آیینی مرتبط با مراسم محرم به شمار میرود و روی علم عزاداری مورد استفاده قرار میگرفته است.
همچنین در نمایشگاههای برگزار شده از آثار آستان قدس رضوی، نمونههای متعددی از کتیبهها، ضریحپوشها و منسوجات آیینی تاریخی در معرض نمایش قرار گرفتهاند؛ آثاری که نشان میدهند هنر دوخت و تزئین پارچههای مذهبی در ایران چه جایگاه مهمی داشته است.
کتیبههای محرم تنها ابزار تزیین نیستند. در فرهنگ عزاداری ایران، هر کتیبه حامل پیامی مذهبی و تاریخی است. رنگ سیاه به عنوان نماد سوگواری، رنگ سبز به عنوان نشانه اهل بیت(ع) و رنگ سرخ به عنوان یادآور شهادت در بسیاری از این آثار دیده میشود. ترکیب خوشنویسی، پارچه و رودوزی سبب شده است که این آثار در مرز میان صنایع دستی، هنرهای تجسمی و آیینهای مذهبی قرار گیرند.
در گذشته، دوخت یک کتیبه بزرگ فرآیندی زمانبر بود. ابتدا خوشنویس متن را طراحی میکرد، سپس طرح روی پارچه منتقل میشد و در نهایت گروهی از هنرمندان رودوزی اجرای آن را بر عهده میگرفتند. گاه تولید یک کتیبه ماهها زمان میبرد و نتیجه کار اثری بود که دههها در مراسم محرم مورد استفاده قرار میگرفت.
یکی از ویژگیهای مهم کتیبهدوزی، پیوند آن با رودوزیهای سنتی ایران است. هنر سرمهدوزی که سابقهای چند صد ساله دارد، از مهمترین تکنیکهای مورد استفاده در تولید کتیبههای مذهبی محسوب میشود. در این شیوه، نخهای فلزی مارپیچ روی پارچه دوخته میشوند و نقوش برجستهای را شکل میدهند. این هنر در شهرهایی مانند اصفهان، یزد، کاشان و کرمان سابقه طولانی دارد.
اما همانند بسیاری از هنرهای سنتی، کتیبهدوزی نیز در دهههای اخیر دستخوش تغییر شده است. ورود چاپ دیجیتال و تولید انبوه پرچمهای مذهبی باعث شده است بسیاری از هیئتها به جای سفارش آثار دستدوز، از نمونههای چاپی استفاده کنند. این تغییر اگرچه هزینه تولید را کاهش داده، اما از رونق کارگاههای سنتی نیز کاسته است.
با این حال هنوز در برخی شهرها و مراکز مذهبی، هنر دوخت کتیبههای سنتی زنده است. هنرمندان این حوزه همچنان سفارشهایی برای تولید یا مرمت بیرقها و کتیبههای قدیمی دریافت میکنند. به ویژه در بقاع متبرکه، حسینیههای تاریخی و برخی هیئتهای باسابقه، استفاده از آثار دستدوز به عنوان بخشی از هویت و اعتبار مجموعه تلقی میشود.
یکی از مهمترین مسائل امروز، مرمت کتیبههای تاریخی است. بسیاری از بیرقها و کتیبههای قدیمی به دلیل استفاده مداوم، شرایط نامناسب نگهداری یا فرسودگی پارچه نیازمند مرمت هستند. کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند این آثار علاوه بر ارزش مذهبی، از منظر تاریخ هنر و صنایع دستی نیز اهمیت دارند و باید همانند سایر آثار تاریخی مورد حفاظت قرار گیرند.
اهمیت کتیبهدوزی تنها در حفظ یک هنر سنتی خلاصه نمیشود. این هنر حلقه اتصال چندین رشته صنایع دستی ایران است؛ از خوشنویسی و طراحی گرفته تا پارچهبافی، رودوزیهای سنتی و هنرهای وابسته به نساجی. به همین دلیل حفاظت از آن به معنای حفاظت از مجموعهای از مهارتهای تاریخی و فرهنگی است.
در روزگاری که پرچمها و کتیبههای چاپی به سرعت جای نمونههای دستدوز را میگیرند، حفظ هنر کتیبهدوزی تنها پاسداشت یک شیوه تزئینی نیست، بلکه تلاشی برای حفظ بخشی از حافظه فرهنگی و هنرهای سنتی ایران است. هنری که قرنها پیام عاشورا را بر تار و پود پارچهها نقش زده و هنوز در آستانه هر محرم، نشانهای از تداوم یک سنت کهن در زندگی ایرانیان به شمار میرود.
59243
