به گزارش خبرگزاری برگزیده، بازار بنزین ایران طی ۲۲ سال گذشته یکی از پرنوسانترین دورههای خود را پشت سر گذاشته است؛ بازاری که در میانه دهه ۱۳۸۰ با وابستگی شدید به واردات مواجه بود، در پایان دهه ۱۳۹۰ به نقطه خودکفایی و صادرات رسید و اکنون بار دیگر با افزایش فاصله میان تولید و مصرف، به یکی از چالشهای مهم اقتصاد انرژی کشور تبدیل شده است.
بررسی روند تاریخی تراز بنزین از سال ۱۳۸۳ تا ۱۴۰۵ نشان میدهد ناترازی امروز نتیجه یک عامل مشخص نیست، بلکه حاصل انباشت مجموعهای از تصمیمات، محدودیتهای سرمایهگذاری، رشد مصرف و ضعف مدیریت تقاضا است.
دهه ۸۰؛ دوره وابستگی شدید به واردات
نخستین دوره بررسی تراز بنزین ایران به سالهای ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۹ بازمیگردد؛ دورهای که رشد سریع تعداد خودروها، افزایش سفرهای شهری و بینشهری، مصرف بالای خودروهای داخلی و ثابت ماندن قیمت سوخت، فشار قابل توجهی بر بازار بنزین وارد کرد.
در این دوره، کسری بنزین کشور بهطور متوسط در محدوده ۱۵ تا ۲۷ میلیون لیتر در روز قرار داشت. اوج بحران در سال ۱۳۸۵ ثبت شد؛ زمانی که میزان واردات بنزین به حدود ۲۷ میلیون لیتر در روز رسید.
این رقم به معنای آن بود که بخش قابل توجهی از نیاز روزانه کشور باید از بازارهای خارجی تأمین میشد.
وابستگی شدید به واردات، علاوه بر هزینههای اقتصادی، یک دغدغه امنیت انرژی نیز ایجاد کرد. همین مسئله سیاستگذار را به سمت مدیریت تقاضا سوق داد و در سال ۱۳۸۶ سامانه کارت سوخت و نظام سهمیهبندی بنزین اجرایی شد.
اجرای این سیاست توانست رشد مصرف را کنترل کند، اما مسئله اصلی همچنان باقی ماند؛ چراکه ظرفیت تولید بنزین کشور متناسب با رشد مصرف افزایش پیدا نکرده بود.
هدفمندی یارانهها و کاهش نسبی کسری
سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۶ را میتوان دوره کنترل نسبی ناترازی دانست. اجرای قانون هدفمندی یارانهها در سال ۱۳۸۹ و افزایش قیمت حاملهای انرژی، باعث شد رشد مصرف بنزین نسبت به سالهای قبل کاهش پیدا کند.
در این دوره، کسری بنزین کشور به محدوده ۲ تا ۱۲ میلیون لیتر در روز کاهش یافت. اگرچه ایران همچنان نیازمند واردات بود، اما فاصله میان تولید و مصرف نسبت به نیمه دوم دهه ۱۳۸۰ کمتر شد.
با این حال، یک مشکل ساختاری همچنان پابرجا بود: رشد تعداد خودروها و افزایش تقاضا سریعتر از توسعه زیرساختهای تولید پیش میرفت.
ستاره خلیج فارس؛ نقطه اوج خودکفایی بنزین
بزرگترین تحول بازار بنزین ایران در فاصله سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ رقم خورد. راهاندازی و تکمیل فازهای مختلف پالایشگاه ستاره خلیج فارس، ظرفیت تولید بنزین کشور را به شکل چشمگیری افزایش داد.
این پالایشگاه با ظرفیت تولید حدود ۳۵ تا ۴۰ میلیون لیتر بنزین در روز، مهمترین پروژه صنعت پالایش ایران در دهههای اخیر بود و نقش تعیینکنندهای در خروج کشور از وابستگی به واردات داشت.
در کنار افزایش تولید، دو عامل دیگر نیز به بهبود تراز بنزین کمک کردند؛ نخست، اجرای طرح سهمیهبندی و اصلاح قیمت بنزین در آبان ۱۳۹۸ و دوم، کاهش شدید مصرف در دوران همهگیری کرونا.
نتیجه این تحولات، تغییر کامل مسیر بازار بود. تراز بنزین ایران در فاصله سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ به محدوده مثبت ۹ تا ۱۵ میلیون لیتر در روز رسید و کشور برای نخستین بار در سالهای اخیر به صادرکننده بنزین تبدیل شد.
در سال ۱۳۹۹، کاهش مصرف ناشی از محدودیتهای کرونایی باعث شد مازاد عرضه بنزین به حدود ۱۴ تا ۱۵ میلیون لیتر در روز برسد؛ رقمی که یکی از بالاترین سطوح صادراتی ثبتشده در بازار بنزین ایران محسوب میشود.
بازگشت ناترازی پس از کرونا
اما دوره مازاد عرضه پایدار نماند. از سال ۱۴۰۱ با بازگشت فعالیتهای اقتصادی، افزایش سفرها و رشد مصرف، فشار دوباره بر بازار بنزین آغاز شد.
در حالی که مصرف روند صعودی پیدا کرد، ظرفیت تولید کشور رشد مشابهی نداشت. در نتیجه، تراز بنزین دوباره به سمت منفی شدن حرکت کرد و در سالهای اخیر کشور در مقاطع مختلف با کسری چند میلیون لیتری در روز مواجه شده است.
این اتفاق نشان داد که افزایش تولید، بدون مدیریت مصرف، نمیتواند به تنهایی مشکل بازار بنزین را حل کند.
پنج عامل بازگشت بحران بنزین
۱- کاهش قیمت حقیقی بنزین
یکی از مهمترین عوامل افزایش مصرف، کاهش ارزش واقعی قیمت سوخت است. نرخ بنزین از سال ۱۳۹۸ تاکنون در سطح ۱۵۰۰ تومان برای سهمیهای و ۳۰۰۰ تومان برای آزاد باقی مانده، اما تورم انباشته سالهای اخیر باعث شده هزینه واقعی مصرف سوخت برای خانوارها کاهش یابد.
به بیان دیگر، بنزین از نظر قدرت خرید مصرفکننده بهمراتب ارزانتر از سالهای ابتدایی اجرای سهمیهبندی شده است.
۲- مصرف بالای خودروهای داخلی
ناوگان خودرویی ایران یکی از مهمترین عوامل رشد مصرف بنزین است. مصرف بسیاری از خودروهای داخلی حدود ۸ تا ۱۰ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است؛ در حالی که خودروهای کممصرف جهانی معمولاً در محدوده ۴.۵ تا ۵ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر قرار دارند.
این اختلاف به معنای مصرف بیشتر انرژی برای پیمودن مسافت مشابه است.
۳- فرسودگی ناوگان
سالانه حدود یک میلیون دستگاه یا بیشتر به تعداد خودروهای کشور اضافه میشود، اما خروج خودروهای فرسوده متناسب با این رشد انجام نشده است.
تداوم حضور خودروهای قدیمی و پرمصرف، یکی از عوامل پنهان افزایش تقاضای بنزین محسوب میشود.
۴- توقف رشد ظرفیت پالایشی
پس از پالایشگاه ستاره خلیج فارس، پروژهای با همان مقیاس وارد مدار نشده است. در نتیجه، ظرفیت تولید بنزین با سرعت رشد مصرف هماهنگ نبوده و فاصله میان عرضه و تقاضا افزایش یافته است.
۵- قاچاق سوخت
اختلاف قابل توجه قیمت بنزین ایران با کشورهای اطراف، یکی دیگر از عوامل فشار بر بازار است. در برخی مقایسهها، اختلاف قیمت به بیش از ۳۰ برابر میرسد؛ موضوعی که انگیزه اقتصادی بالایی برای قاچاق ایجاد میکند.
راه خروج از ناترازی چیست؟
حل بحران بنزین نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان است. در بخش عرضه، توسعه ظرفیت پالایش، تکمیل طرحهای پتروپالایشی و ارتقای فناوری پالایشگاههای موجود ضروری است.
در بخش تقاضا نیز اصلاح الگوی مصرف باید در اولویت قرار گیرد؛ از توسعه حملونقل عمومی و افزایش سهم خودروهای برقی و هیبریدی گرفته تا ارتقای استاندارد مصرف خودروها، احیای اسقاط خودروهای فرسوده و استفاده از سامانههای هوشمند مدیریت سوخت.
اصلاح تدریجی نظام قیمتگذاری نیز از جمله موضوعات مورد بحث کارشناسان است، اما تجربه گذشته نشان میدهد هرگونه تغییر قیمتی بدون طراحی سازوکار حمایتی برای خانوارها، میتواند تبعات اجتماعی ایجاد کند.
در حقیقت میتوان گفت روند ۲۲ ساله تراز بنزین ایران نشان میدهد کشور یک چرخه تکرارشونده را تجربه کرده است؛ دورهای از واردات سنگین، سپس اصلاحات مقطعی، بعد جهش تولید و صادرات، و در نهایت بازگشت دوباره به ناترازی.
تجربه سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ ثابت کرد که ایران ظرفیت تبدیل شدن به صادرکننده بنزین را دارد، اما حفظ این موقعیت نیازمند سیاستی پایدار در سه محور اصلی است: افزایش بهرهوری مصرف، توسعه ظرفیت تولید و اصلاح حکمرانی انرژی. در غیر این صورت، فشار بر منابع ارزی و هزینه تأمین سوخت میتواند در سالهای آینده به یکی از چالشهای مهم اقتصاد ایران تبدیل شود.
۲۲۳۲۲۴
