به گزارش برگزیده، روزنامه بریتانیایی دیلی تلگراف در گزارشی اختصاصی فاش کرد که دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو در دیدار اخیر خود در دفتر بیضی کاخ سفید، موضوع محاصره زمینی ایران را به عنوان گزینهای برای تشدید حداکثری فشار اقتصادی از طریق «ابزارهای سختافزاری و غیرسختافزاری» به بحث گذاشتهاند.
دیلی تلگراف به نقل از یک مقام ارشد اسرائیلی که نامش فاش نشده، نوشت: «چه میشود اگر زمین را به روی ایران ببندیم؟ فرض کنید ایران نتواند هیچچیزی وارد یا خارج کند؛ در آن صورت هر اتفاقی ممکن است رخ دهد.»
یک مقام ارشد دیگر اسرائیلی در گفتوگو با واشنگتن فریبیکن نیز با تأکید بر اینکه محاصره زمینی مکمل محاصره دریایی موجود خواهد بود، اظهار داشت: «شما به یک تختهسیاه نیاز دارید تا تمام گزینههای مختلف را بررسی کنید… محاصره زمینی میتواند بخشی از یک عنصر اقتصادی باشد تا فشار کافی را بر ایران وارد کند؛ کشوری که تا کنون در برابر قدرت نظامی آمریکا و اسرائیل سرسختانه مقاومت کرده است.»
به نوشته دیلی تلگراف، تحقق چنین محاصرهای نیازمند ترغیب یا فشار بر ۷ همسایه مرزی ایران (عراق، ترکیه، پاکستان، افغانستان، ترکمنستان، ارمنستان و جمهوری آذربایجان) برای بستن گذرگاههای مرزی است؛ موضوعی که ژنرال بازنشسته سهستاره آمریکایی، شان مکفارلند آن را «تقریباً غیرممکن» اما فوقالعاده مؤثر میداند. مکفارلند به دیلی تلگراف گفت: «اگر قدرت تجارت را از ایران بگیرید، آنها را به لحاظ اقتصادی ایزوله کردهاید و این راه زانو زدن آنهاست… اما ایران مرزهای زمینی گستردهای دارد و عراق کاملاً با ایران همسو است، که این امر مانعتراشی در برابر هرگونه کمکرسانی را بسیار دشوار میکند.»
حمله به پل «آقتکهخان»؛ نبرد بر سر کریدورهای اوراسیا
در حالی که دیلی تلگراف از گذرگاههای مرزی «اینچهبرون» و «سرخس» به عنوان اهداف اصلی محاصره زمینی یاد میکرد، ابعاد میدانی این طرح با حمله ارتش آمریکا به زیرساختهای مواصلاتی ایران آشکار شد.
بر اساس گزارش ایرنا، ارتش آمریکا تیر ماه سال جاری در یک «حمله جنایتکارانه و بدون تبعیض»، پل ریلی «آقتکهخان» در شهرستان آققلا (استان گلستان) را هدف قرار داد. این پل نقطه اتصال حیاتی خط آهن «گرگان-اینچهبرون» و بخشی از کریدور بینالمللی ترانزیت شرق به غرب و شمال-جنوب (INSTC) است که ایران را از طریق ترکمنستان و آسیای مرکزی به چین و روسیه متصل میکند.
خبرگزاری ایرنا با استناد به قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل، این اقدام آمریکا را «تجاوز نظامی، نقض آتشبس و جنایت جنگی علیه غیرنظامیان» خواند و نوشت: «پیام آمریکا روشن بود: در صورت از سرگیری جنگ، واشنگتن علاوه بر محاصره دریایی، کریدورهای زمینی اتصال ایران به جهان خارج را نیز هدف حمله قرار خواهد داد تا راهبرد جایگزین ایران برای تأمین کالاهای اساسی و بشردوستانه را فلج کند.»
در همین راستا، آرش رئیسینژاد، استاد دانشگاه تافتس، درباره اهمیت این نقطه آسیبدیده مینویسد: «این تنها یک پل راهآهن معمولی نیست، بلکه یک گره حیاتی در شاخه شرقی کریدور شمال-جنوب است. این حمله نشاندهنده تلاش برای محدود کردن توان تهران در استفاده از کریدورهای زمینی جایگزین و کاهش ظرفیت اتصال استراتژیک ایران به شبکههای اوراسیایی است.»
همچنین حمیدرضا عزیزی، پژوهشگر مسائل خاورمیانه، در تحلیلی این حادثه را سیگنالی خطرساز دانسته و میافزاید: «این رویداد نشان میدهد در صورت تشدید تنشها، هرگونه محاصره دریایی مجدد با حمله به زیرساختهایی همراه خواهد شد که اقتصاد ایران را در شرایط محاصره فعال نگه میدارند.»
شریان ۱۰ هزار کیلومتری شیآن–تهران و محدودیتهای ترانزیت زمینی
بر اساس دادههای بلومبرگ، پس از محاصره بنادر جنوبی ایران در خلیج فارس، «کریدور ریلی ۱۰,۴۰۰ کیلومتری شیآان (چین) به تهران» که از سال ۲۰۲۵ فعال شده، نقش کلیدی در زنجیره تأمین ایران ایفا میکرد. ظرفیت حرکت قطارهای باری در این مسیر ۱۵ روزه، از یک قطار در هفته به یک قطار در هر ۳ تا ۴ روز افزایش یافته بود.
با این حال، کارشناسان بر محدودیتهای ساختاری حملونقل زمینی در مقایسه با مسیرهای دریایی تأکید میکنند:
-
کامبیز اعتمادی، رئیس کمیته کانتینری انجمن کشتیرانی ایران، تصریح کرده بود که ایران توانایی انتقال حدود ۴۰ درصد از تجارت دریایی معمول خود به مسیرهای زمینی را دارد.
-
یک بازرگان ایرانی در گفتوگو با فایننشیال تایمز (Financial Times) اشاره میکند: «ظرفیت این مسیر محدود است؛ هر قطار از شیآان تنها ۳,۸۰۰ تن بار حمل میکند، در حالی که یک کشتی کانتینربر متوسط ۵۰ تا ۱۰۰ هزار تن کالا جابهجا میکند. با این حال، حمله آمریکا یک وزن نمادین و پیام مستقیم داشت.»
-
در بخش نفت نیز، دادههای بلومبرگ نشان میدهد یک قطار باری کامل مخزندار حداکثر ۶۰ تا ۷۰ هزار بشکه نفت حمل میکند، در حالی که یک نفتکش غولپیکر (VLCC) ظرفیت حمل ۱.۹ تا ۲.۲ میلیون بشکه نفت را دارد.
نبرد ارادهها؛ آیا محاصره ایران را فلج میکند یا آمریکا را به زانو درمیآورد؟
نشریه بینالمللی المجله در تحلیلی جامع به قلم الکس وطنخواه، روند کنونی محاصره در مقابل انسداد تنگه هرمز را یک «رقابت تابآوری و نبرد ارادهها» میان واشنگتن و تهران توصیف کردهبود.
وطنخواه با اشاره به اینکه بیش از ۹۰ درصد تجارت خارجی ایران متکی به خلیج فارس بوده، مینویسد: «هرچند محاصره دریایی و زمینی میتواند روزانه بیش از ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون دلار خسارت صادراتی به ایران وارد کند و تورم و افت ارزش ریال را تشدید نماید، اما سیستم سیاسی ایران مکانیسمهای کنترلی و انطباقی قوی برای جذب شوکها (مانند سهمیهبندی و کنترل بازار) توسعه داده است.»
به عقیده تحلیلگر المجله، نبرد در تنگه هرمز – که گذرگاه یکپنجم نفت و گاز مایع (LNG) جهان است – معادله را به «ویرانی متقابل (Mutually Assured Disruption)» تبدیل کرده است: «مسأله فقط این نیست که آیا ایران میتواند زیر فشار اقتصادی دوام بیاورد، بلکه این است که آیا ایالات متحده میتواند این فشار را با هزینهای قابل قبول ادامه دهد؟ نگهداری ناوگروهها روزانه میلیونها دلار هزینه دارد و افزایش قیمت نفت برنت به بالای ۱۰۰ تا ۱۱۰ دلار، افکار عمومی و انتخابات آمریکا را تحت تأثیر قرار میدهد. اگر ایران نتواند آزادانه نفت صادر کند، کاری خواهد کرد که دیگران هم نتوانند بدون هزینه این کار را انجام دهند.»
مجموع گزارشها نشان میدهد که ایالات متحده و اسرائیل پس از بنبست در نبرد نظامی مستقیم، به دنبال بستن آخرین منافذ اقتصادی ایران از طریق تلفیق «محاصره دریایی، حملات هوایی به کریدورهای زمینی (مانند پل آقتکهخان) و فشار بر همسایگان» هستند.
با این حال، به تعبیر یک مقام کاخ سفید که به فریبیکن گفت: «فرمانده کل قوا تمام گزینهها را روی میز دارد»، اما سناریوی «محاصره زمینی» به دلیل جغرافیای پیچیده همسایگان ایران، عبور خطوط مواصلاتی از خاک قدرتهایی چون چین و روسیه، و قدرت تلافی منطقهای ایران، ابزاری است که میتواند بیش از آنکه تهران را وادار به دادن امتیاز کند، تنشها را به یک بحران غیرقابل کنترل بینالمللی تبدیل سازد.
۴۲/۴۲
