به گزارش خبرگزاری برگزیده، با افزایش احتمال تشدید تنش‌های سیاسی و نظامی، میزان آمادگی اقتصاد ایران برای مواجهه با شوک‌های تازه به یکی از موضوعات مهم اقتصادی تبدیل شده است. در چنین شرایطی، توان تأمین کالاهای اساسی، ظرفیت تولید داخلی، امکان مدیریت بازار ارز و قیمت‌ها و میزان تحمل خانوارها در برابر فشارهای معیشتی، از جمله عواملی هستند که می‌توانند بر توان اقتصاد برای عبور از بحران اثر بگذارند.
مرتضی عزتی، کارشناس اقتصادی، در گفت‌وگو با برگزیده با اشاره به عوامل مؤثر بر تاب‌آوری اقتصادی، توان روانی مردم، ظرفیت تولید داخلی برای تأمین نیازهای مصرفی و توان سیاست‌گذاران در مدیریت بازارها را از مهم‌ترین مؤلفه‌های این تاب‌آوری می‌داند. به گفته او، سرمایه‌گذاری، اشتغال و روابط سیاسی نیز در این زمینه اهمیت دارند. با این حال، میزان اثرگذاری هر یک از این عوامل به شرایط هر کشور بستگی دارد و نمی‌توان اهمیت آنها را در همه جوامع یکسان ارزیابی کرد.
توان روانی مردم و ظرفیت تولید، دو مؤلفه مهم تاب‌آوری
عزتی در توضیح عوامل شکل‌دهنده تاب‌آوری اقتصادی، ابتدا به توان روانی مردم برای مواجهه با دشواری‌ها اشاره می‌کند. پس از آن، توانایی تولید داخل برای تأمین نیازهای مصرفی کشور و قدرت سیاست‌گذاران در کنترل بازارها، به‌ویژه قیمت‌ها و دسترسی مردم به کالاها، اهمیت پیدا می‌کند. سرمایه‌گذاری، اشتغال و روابط سیاسی نیز از دیگر عوامل اثرگذار بر این ظرفیت هستند.
او همچنین به نقش رابطه میان مردم و دولت و میزان همبستگی اجتماعی اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد که اهمیت این عامل در کشورهای مختلف متفاوت است. به اعتقاد این کارشناس اقتصادی، در برخی جوامع، همبستگی اجتماعی نقش برجسته‌تری در مواجهه با بحران‌ها دارد، در حالی که در برخی کشورهای دیگر، این مؤلفه ممکن است اهمیت کمتری داشته باشد. بنابراین، تاب‌آوری هر کشور را باید با توجه به مجموعه‌ای از ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آن بررسی کرد.
از نگاه عزتی، اقتصاد ایران در بخش تأمین نیازهای اساسی از ظرفیت‌های قابل‌توجهی برخوردار است. او با اشاره به محصولاتی مانند گندم، مرغ، تخم‌مرغ و نان می‌گوید توان تولید داخلی در این بخش‌ها می‌تواند بخش مهمی از نیاز کشور را پوشش دهد. در حوزه گوشت و لبنیات نیز ظرفیت تولید وجود دارد، هرچند میزان توان داخلی در این بخش‌ها متفاوت است.
این کارشناس اقتصادی در عین حال یادآور می‌شود که بخشی از مواد اولیه موردنیاز تولید داخلی همچنان وارداتی است. با این حال، به اعتقاد او، وارداتی بودن این مواد لزوماً به معنای ناتوانی در تأمین آنها در شرایط تحریمی نیست؛ زیرا برخی از این اقلام را می‌توان از کشورهای مختلف وارد کرد. او به‌ویژه به امکان تأمین مواد اولیه از کشورهایی اشاره می‌کند که محدودیت‌های تحریمی علیه ایران را به رسمیت نمی‌شناسند. مسیرهای زمینی شمال کشور و مسیرهای دریایی شمالی نیز از جمله مسیرهایی هستند که به گفته او، می‌توانند در انتقال برخی از این مواد نقش داشته باشند.
عزتی بر همین اساس معتقد است توان تولیدی کشور برای تأمین نیازهای ضروری، یکی از پشتوانه‌های تاب‌آوری اقتصاد ایران است. با این حال، او تأکید می‌کند که برخورداری از این ظرفیت به‌تنهایی کافی نیست و نحوه مدیریت بازارها و شرایط روانی جامعه نیز در میزان مقاومت اقتصاد در برابر شوک‌های تازه نقش دارند.
دولت توان کنترل نرخ ارز و قیمت‌ها را دارد
عزتی با اشاره به نقش سیاست‌گذاران در مدیریت بازارها می‌گوید دولت از توان لازم برای کنترل قیمت‌ها و حتی نرخ ارز برخوردار است، هرچند به گفته او، در برخی دوره‌ها از این ظرفیت به اندازه کافی استفاده نشده است.
از نگاه این کارشناس اقتصادی، نحوه مدیریت نرخ ارز و قیمت کالاها می‌تواند مستقیماً بر قدرت خرید خانوارها و هزینه فعالیت بنگاه‌های اقتصادی اثر بگذارد. افزایش نرخ ارز، هزینه تأمین مواد اولیه و تولید را بالا می‌برد و از سوی دیگر، با افزایش قیمت کالاها، فشار بیشتری به مصرف‌کنندگان وارد می‌کند.
او معتقد است در صورت تشدید تنش‌ها، سیاست‌گذاران باید توجه بیشتری به آثار تصمیم‌های اقتصادی بر معیشت مردم و فعالیت بنگاه‌ها داشته باشند. در این میان، حفظ توان تولیدی کشور و جلوگیری از افزایش نرخ ارز، دو موضوعی هستند که به گفته عزتی، باید در اولویت سیاست‌گذاری قرار گیرند.
این کارشناس اقتصادی تأکید می‌کند که اگر تولید داخلی کاهش پیدا کند، احتمال تشدید تورم و افزایش فشار بر بازار ارز نیز بیشتر می‌شود. در مقابل، حمایت از تولید و کنترل نرخ ارز می‌تواند به مهار رشد قیمت‌ها کمک کند و زمینه کاهش تورم موجود را نیز فراهم آورد.
فشار اقتصادی در نهایت بر دوش مردم و بنگاه‌هاست
یکی از موضوعات مطرح‌شده در این گفت‌وگو، چگونگی توزیع هزینه‌های اقتصادی در صورت تشدید تنش‌هاست. عزتی در این زمینه توضیح می‌دهد که میزان آسیب‌پذیری گروه‌های مختلف به نوع شوک اقتصادی بستگی دارد.
به گفته او، اگر فشار عمدتاً از مسیر افزایش قیمت‌ها ظاهر شود، مصرف‌کنندگان بیشترین زیان را متحمل خواهند شد. در مقابل، اگر هزینه مواد اولیه، تأمین کالاها و نرخ ارز افزایش پیدا کند، تولیدکنندگان نیز با زیان و محدودیت بیشتری مواجه می‌شوند.
این کارشناس اقتصادی معتقد است در تحلیل چنین شرایطی، نباید دولت را به‌عنوان نهادی کاملاً مستقل از مردم و فعالان اقتصادی در نظر گرفت. به گفته او، در مباحث مربوط به درآمدها و هزینه‌های دولت، این نهاد به‌صورت جداگانه بررسی می‌شود، اما در تحلیل آثار یک بحران اقتصادی، باید جامعه و فعالان اقتصادی را در مرکز توجه قرار داد؛ چراکه آنها هستند که در نهایت هزینه افزایش قیمت‌ها، کاهش تولید و افت قدرت خرید را پرداخت می‌کنند.
عزتی همچنین میان منافع عمومی جامعه و منافع شخصی برخی دولتمردان تمایز قائل می‌شود. او می‌گوید ممکن است برخی سیاست‌ها با هدف حفظ موقعیت و شرایط فعالیت مدیران اتخاذ شوند، اما این موضوع به معنای آن نیست که منافع دولت را بتوان مستقل از منافع مردم تحلیل کرد. از نگاه او، اولویت در شرایط بحرانی باید معطوف به مردم، جامعه و فعالان اقتصادی باشد؛ گروه‌هایی که آثار تصمیم‌ها و تحولات اقتصادی مستقیماً بر زندگی و فعالیت آنها تأثیر می‌گذارد.
او در پاسخ به این موضوع که اقتصاد ایران تا چه اندازه توان تحمل افزایش هم‌زمان نرخ ارز، تورم و آسیب به تولید را دارد، تأکید می‌کند تا زمانی که نیازهای اساسی مردم و کالاهایی که در زندگی روزمره به آنها وابسته‌اند تأمین شود، مشکل خاصی از این جهت ایجاد نخواهد شد. با این حال، او مسائل روانی و اجتماعی را نیز عاملی مؤثر می‌داند که باید جداگانه مورد توجه قرار گیرد.
عزتی معتقد است اگر وضعیت اقتصادی مردم به‌شدت تحت تأثیر قرار نگیرد، تاب‌آوری کشور ادامه خواهد داشت؛ هرچند وقوع حوادث غیرمنتظره یا گسترش دامنه بحران می‌تواند شرایط متفاوتی ایجاد کند. به همین دلیل، از نظر او، سیاست‌گذاران باید توجه بیشتری به پیامدهای تصمیم‌های خود بر معیشت، رفاه و مصرف مردم و همچنین فعالیت اقتصادی بنگاه‌ها داشته باشند.
جنگ روانی و شایعات؛ یکی از نقاط آسیب‌پذیری کشور
عزتی در کنار ظرفیت‌های تولیدی و توان مدیریت بازارها، بر اهمیت عامل روانی و اجتماعی نیز تأکید می‌کند. او معتقد است این موضوع در ایران به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته و می‌تواند بر توان جامعه برای تحمل فشارهای اقتصادی و سیاسی اثر بگذارد.
به گفته این کارشناس اقتصادی، انتشار اخبار غیرمنطقی، شایعات و اطلاعات نادرست در فضای مجازی می‌تواند ذهنیت عمومی را تحت تأثیر قرار دهد. او فعالیت آمریکا، اسرائیل و برخی دیگر از کشورهای متخاصم در این زمینه را از عواملی می‌داند که به اعتقادش، بر فضای روانی جامعه ایران اثر گذاشته است.
عزتی معتقد است حجم این فشارهای رسانه‌ای و روانی علیه ایران، از نگاه او، در مقایسه با شرایط سایر کشورها کم‌نظیر است. او این وضعیت را یکی از نقاط آسیب‌پذیر کشور می‌داند و می‌گوید اثرگذاری منفی اخبار و شایعات بر ذهنیت مردم می‌تواند زمینه بروز مشکلات بیشتری را فراهم کند.
از نظر او، اگر این مسئله بهتر مدیریت شود و مردم بتوانند فشارهای روانی را با آمادگی بیشتری تحمل کنند، تاب‌آوری کشور نیز افزایش خواهد یافت. او در عین حال بر این باور است که ساختار فرهنگی، اعتقادی و اقتصادی ایران ظرفیت تحمل فشارهای بیشتر را دارد، اما حفظ این ظرفیت به شرایط واقعی زندگی مردم و نحوه مدیریت بحران وابسته است.
آیا منابع ارزی برای تأمین نیازهای کشور کافی است؟
احتمال کاهش درآمدهای ارزی ایران یا دشوارتر شدن نقل‌وانتقال پول در صورت تشدید تنش‌ها، یکی دیگر از موضوعات مطرح‌شده در این گفت‌وگوست. عزتی در این زمینه به اظهارات رئیس کل بانک مرکزی درباره برخورداری کشور از منابع ارزی لازم برای تأمین نیازها در سال‌های آینده اشاره می‌کند و می‌گوید اگر این ارزیابی با واقعیت منابع در دسترس مطابقت داشته باشد، نگرانی از بابت کاهش ارز تا حدودی کمتر خواهد شد.
او همچنین به وجود مسیرهای مختلف برای کسب درآمد ارزی و انتقال منابع به کشور اشاره می‌کند. به گفته عزتی، برخی از این مسیرها از گذشته فعال بوده‌اند و برخی دیگر در شرایط جنگی ایجاد شده‌اند تا امکان کسب درآمد ارزی و انتقال منابع به داخل کشور فراهم شود. او توضیح می‌دهد که بخشی از این مسیرها پیش‌تر وجود داشته‌اند و برخی نیز در ماه‌های اخیر شکل گرفته‌اند یا مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
این کارشناس اقتصادی مدعی است که در حدود شش ماه پس از آغاز جنگ، مجموع ورودی ارز به کشور از میزان مشابه در دوره شش‌ماهه سال قبل بیشتر بوده است. این گفته، ارزیابی او از وضعیت ورودی ارز در این دوره است و برای تأیید مستقل آن، باید آمارهای مربوط به منابع و جریان ورودی ارز بررسی شود.
از نگاه عزتی، امکان استفاده از مسیرهای مختلف برای تأمین ارز می‌تواند در مواجهه با محدودیت‌های خارجی اهمیت داشته باشد. با این حال، او در این گفت‌وگو بر ضرورت مدیریت بازار ارز و حمایت از تولید نیز تأکید می‌کند؛ دو موضوعی که به اعتقاد او، مستقیماً بر وضعیت تورم و معیشت مردم اثر می‌گذارند.
سه اقدام فوری برای افزایش تاب‌آوری اقتصاد ایران
عزتی در پاسخ به این پرسش که مهم‌ترین نقطه‌ضعف اقتصاد ایران برای مواجهه با یک بحران جدید چیست، به افت تولید و کاهش درآمدهای اقتصادی مردم در حدود ۱۵ سال گذشته اشاره می‌کند و تحریم‌ها را از عوامل مؤثر بر این وضعیت می‌داند.
او برای افزایش آمادگی اقتصاد در برابر تشدید تنش‌ها، سه اقدام را ضروری می‌داند.
نخست، جلوگیری از افزایش نرخ ارز است. به اعتقاد عزتی، رشد نرخ ارز هم به تولید ضربه می‌زند و هم با افزایش قیمت کالاها، مصرف‌کنندگان و مردم را متضرر می‌کند. به همین دلیل، او کنترل بازار ارز را یکی از اولویت‌های اصلی سیاست‌گذاران می‌داند.
دوم، حمایت از تولید داخلی است. این کارشناس اقتصادی تأکید می‌کند که افت تولید می‌تواند فشارهای تورمی را تشدید کند و وضعیت بازار ارز را نیز تحت تأثیر قرار دهد. از نظر او، حفظ ظرفیت تولید کشور برای تأمین نیازهای داخلی، یکی از الزامات افزایش تاب‌آوری اقتصادی است.
سوم، بهبود روابط با کشورهای همسایه است. عزتی معتقد است باید از ظرفیت‌های موجود در روابط منطقه‌ای استفاده کرد و از اهرم‌های فشار برای جلوگیری از همکاری این کشورها با آمریکا و دیگر طرف‌های متخاصم علیه ایران بهره گرفت. به اعتقاد او، این اقدام می‌تواند به کاهش بخشی از فشارهای واردشده بر کشور کمک کند.
در مجموع، از نگاه این کارشناس اقتصادی، اقتصاد ایران به دلیل برخورداری از ظرفیت‌های تولیدی، امکان تأمین بخشی از نیازهای اساسی و وجود مسیرهای مختلف برای تأمین برخی منابع، توان تحمل فشارهای بیشتر را دارد. با این حال، این ظرفیت به معنای مصونیت اقتصاد در برابر هر نوع بحران نیست. طولانی شدن تنش‌ها، افزایش فشارهای معیشتی و کاهش بیشتر تولید می‌تواند شرایط را دشوارتر کند.
عزتی مهم‌ترین ضعف اقتصاد ایران را افت تولید و کاهش درآمد اقتصادی مردم می‌داند و تأکید می‌کند که کنترل نرخ ارز، حمایت از تولید و بهبود روابط با کشورهای همسایه، سه اقدام ضروری برای کاهش فشارها و افزایش توان اقتصاد کشور در مواجهه با بحران‌های احتمالی هستند.
۲۲۳۲۲۴
