شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر سابق قطر و ملقب به «امیر پدر»، یکی از تأثیرگذارترین و تحولآفرینترین رهبران جهان عرب در اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیست و یکم بود.
او که از سال ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۳ زمام امور را در این شبهجزیره کوچک حوزه خلیج فارس در دست داشت، توانست قطر را از کشوری منزوی و متکی به ساختارهای سنتی بادیهنشینی، به یک ابرقدرت اقتصادی، کانون دیپلماسی بینالمللی و غول رسانهای و سرمایهگذاری جهان تبدیل کند.
او پس از ۱۸ سال حکومت، با اقدامی بیسابقه در جهان عرب، داوطلبانه قدرت را به نسل جوان واگذار کرد و سرانجام در ژوئیه ۲۰۲۶ در سن ۷۴ سالگی درگذشت.
تولد، آموزش و صعود به قدرت
شیخ حمد در سال ۱۹۵۲ در دوحه متولد شد. او پس از اتمام تحصیلات ابتدایی و متوسطه در زادگاهش، به بریتانیا رفت و از آکادمی نظامی سلطنتی سندهرست (Sandhurst) در سال ۱۹۷۱ فارغالتحصیل شد. پس از بازگشت، به نیروهای مسلح قطر پیوست و به سرعت پلههای ترقی را طی کرد تا اینکه به رتبه سرلشکری و فرماندهی کل نیروهای مسلح رسید.
در سال ۱۹۷۷ به عنوان ولیعهد و وزیر دفاع منصوب شد و هدایت شورای عالی برنامهریزی کشور را که سنگبنای توسعه قطر بود، بر عهده گرفت.
در ژوئن ۱۹۹۵، شیخ حمد در یک کودتای بدون خونریزی، پدرش شیخ خلیفه را که در سفر خارج از کشور بود، از قدرت برکنار کرد و شخصاً زمام امور را به دست گرفت. این تغییر قدرت سرآغاز تحولاتی بنیادین در تاریخ این کشور شد.
انقلاب اقتصادی: پادشاهی گاز طبیعی مایع (LNG)
شاید ماندگارترین میراث اقتصادی شیخ حمد، آیندهنگری او در سرمایهگذاریهای کلان روی منابع عظیم گاز طبیعی کشورش باشد. در دوران حکومت او، قطر تمرکز خود را از نفت به سمت استخراج و صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) معطوف کرد؛ تصمیمی که قطر را به بزرگترین صادرکننده گاز طبیعی در جهان تبدیل نمود.
این استراتژی، درآمد سرانه ملی را به شدت افزایش داد، نرخ بیکاری را به صفر نزدیک کرد و بالاترین استانداردهای رفاهی و معیشتی را برای شهروندان قطری به ارمغان آورد.
اصلاحات داخلی، رسانه و جامعه
او سانسور مطبوعات را تا حد زیادی لغو کرد و در سال ۱۹۹۶ شبکه خبری بینالمللی الجزیره را بنیان نهاد؛ شبکهای که به صدایی قدرتمند و مستقل در رسانههای عربی و جهانی تبدیل شد.
در حوزه داخلی، او گامهای مهمی برای مشارکت سیاسی مردم برداشت که برگزاری اولین انتخابات شهرداریها در سال ۱۹۹۹ و تدوین قانون اساسی جدید در سال ۲۰۰۳ از آن جملهاند. او با همراهی همسرش، «شیخه موزا بنت ناصر»، جایگاه زنان را در جامعه ارتقا داد و میلیاردها دلار در بخشهای بهداشت، آموزش و زیرساختها (از جمله توسعه هواپیمایی قطر ایرویز و ساخت فرودگاه بینالمللی حمد) سرمایهگذاری کرد.
دیپلماسی پویا و سیاست خارجی مستقل
تحت هدایت شیخ حمد، قطر سیاست خارجی بسیار فعال، میانجیگرانه و مستقل (و گاه جنجالآفرین برای همسایگانش) اتخاذ کرد. او قطر را به پناهگاهی برای حل مناقشات منطقهای تبدیل کرد؛ از جمله:
- میانجیگری میان گروههای لبنانی و امضای «توافق دوحه» در سال ۲۰۰۸.صلح دارفور سودان در سال ۲۰۱۱.
- تلاش برای پایان دادن به انشقاق داخلی فلسطین. او نخستین رهبر عربی بود که در سال ۲۰۱۲ از نوار غزه تحت محاصره بازدید کرد و پروژههای بازسازی بزرگی را در آنجا کلید زد. در جریان بهار عربی، او تمامقد در کنار خیزشهای مردمی ایستاد و از نظر مالی و نظامی به معترضان در لیبی و سوریه کمک کرد؛ سیاستی که بعدها روابط قطر را با برخی همسایگانش مانند عربستان سعودی، امارات و بحرین تیره کرد.
- قطر در زمان او حتی میزبان دفتر سیاسی طالبان شد تا بسترساز مذاکرات صلح با آمریکا باشد.
دیپلماسی ورزشی و برندسازی جهانی
شیخ حمد به خوبی دریافت که ورزش یکی از سریعترین راهها برای کسب پرستیژ بینالمللی است. اوج این رویکرد، موفقیت قطر در دسامبر ۲۰۱۰ برای کسب میزبانی جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲ بود؛ رویدادی که برای نخستین بار پای بزرگترین تورنمنت ورزشی جهان را به یک کشور عربی و اسلامی باز کرد.
سرمایهگذاری در باشگاههای بزرگی چون پاری سن ژرمن و بارسلونا نیز بخشی از همین استراتژی برندسازی بودند.
کنارهگیری تاریخی و فرجام
در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۳، شیخ حمد در اقدامی نادر در میان حکام موروثی خلیج فارس، اعلام کرد که برای باز کردن راه برای نسل جدید، به نفع پسر ۳۳ سالهاش، شیخ تمیم بن حمد، از قدرت کنارهگیری میکند. پس از این انتقال مسالمتآمیز قدرت، به او لقب رسمی «امیر پدر» (صاحب السمو الأمیر الوالد) داده شد.
شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، دارنده دهها نشان عالی افتخار از کشورهای مختلف جهان (مانند عربستان، بریتانیا، فرانسه و آلمان)، سرانجام در صبحگاه روز یکشنبه ۲۱ تیر ۱۴۰۵ (۱۲ ژوئیه ۲۰۲۶ – ۲۷ محرم ۱۴۴۸) در سن ۷۴ سالگی دار فانی را وداع گفت و کارنامهای پربار از تبدیل یک بیابان کوچک به یکی از با نفوذترین کشورهای جهان را از خود به یادگار گذاشت.
۴۲/۴۲
