به گزارش برگزیده، همزمان با استمرار تجاوز نظامی آمریکا علیه ایران و تداوم بحران تنگه هرمز، بسیاری از نگاهها به پکن دوخته شدهاست تا موضع ابرقدرت دوم اقتصادی جهان را در خصوص جنگ در منطقه و آینده خاورمیانه در یابند.
به روایت ایرنا؛ شی جینپینگ، رئیس جمهور چین در سفر کشوری به مصر، بار دیگر بر طرح چهار مادهای چین برای صلح و امنیت در خاورمیانه تأکید کرد. طرحی که بر اساس چهار اصل همزیستی مسالمتآمیز، احترام به حاکمیت ملی و تمامیت ارضی، حاکمیت قانون در عرصه بینالمللی و ایجاد توازن میان امنیت و توسعه بنا شدهاست.
شی جینپینگ، این پیشنهاد چهار مادهای را نخستین بار حدود یک هفته بعد از اعلام آتشبس در تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران (اواخر فروردین ماه سال جاری) در دیدار با خالد بن محمد بن زاید، ولیعهد ابوظبی در پکن ارائه دادهبود.
رئیسجمهور چین، بار دیگر روز چهارشنبه در دیدار با عبدالفتاح السیسی، رئیسجمهور مصر، با پافشاری بر طرح چهارمادهای برای ایجاد معماری جدید امنیتی در خاورمیانه تأکید کرد که مردم منطقه باید صاحباختیار و تصمیمگیرنده اصلی سرنوشت خود باشند و با هرگونه مداخله خارجی مخالفت شود.
شی با اشاره به اینکه مسئله فلسطین هسته اصلی بحران خاورمیانه است و هرگز نباید به حاشیه رانده شود، خواستار اتخاذ رویکردی جامع برای حل بحرانهای منطقه و کنار گذاشتن استانداردهای دوگانه از سوی قدرتهای فرامنطقهای شد. وی همچنین توسعه اقتصادی و حفظ امنیت معبرهای بینالمللی کشتیرانی را زیربنای صلح و ثبات پایدار دانست و بر ضرورت احترام به حاکمیت ملی کشورها و اجرای منشور ملل متحد تأکید کرد.
پکن در آزمون جنگ ایران
سفر شی به قاهره، سه هفته پیش از دیدار برنامهریزی شده با دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا در کاخ سفید، در شرایطی انجام شد که بسیاری از تحلیلگران معتقد بودند مواضع چین در مورد وضعیت جاری جنگ در خاورمیانه میتواند تعیین کننده پیروز این جنگ باشد.
پس از اعلام تازهترین راهبرد آمریکا در تلاش برای شکست دادن ایران در جنگ، یعنی عملیات موسوم به «طرد اقتصادی» و اعلام آمادگی برای وضع تحریمهای گسترده اقتصادی بر کشورهایی که با ایران همکاری کنند، بسیاری از تحلیلگران تأکید کردند که کلید موفقیت چنین راهبردی وادار کردن چین به همراهی با واشنگتن برای محاصره اقتصادی ایران است.
چین در طول یک دهه گذشته، زیر سایه کارزار فشار حداکثری آمریکا و تحریم و جنگ علیه مردم ایران، همواره به عنوان مشتری اصلی نفت خام ایران، حتی یک روز هم روابط تجاری و اقتصادی خود را با تهران قطع نکردهاست.
دولت چین در واکنش به اعلام عملیات جدید آمریکا علیه ایران نیز بار دیگر بر مخالفت خود بر تحریمهای یکجانبه و جنگ اقتصادی تأکید کرد. لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه چین در واکنش به اعلام علمیات جدید جنگ اقتصادی علیه ایران از سوی وزیر خزانهداری آمریکا گفت: ««جنگ اقتصادی، تحریمهای یکجانبه و کارزار فشار حداکثری هرگز باعث حل مسائل نخواهد شد، بلکه تنها تنشها را تشدید کرده، ریسک سرایت بحران را افزایش داده و نظم مالی و اقتصادی جهان را مختل میکند. چین تمام اقدامات لازم را برای حفاظت از منافع مشروع شرکتهای خود انجام خواهد داد.»
ژائو لونگ، مدیر مرکز مطالعات استراتژیک بینالملل در موسسه شانگهای، در نشریه شانگهای دیلی مینویسد: «چین رویه تحمیل تحریمهای ثانویه آمریکا بر روابط تجاری خود با کشورهای ثالث را به هیچ وجه نمیپذیرد، چرا که این اقدام به معنای تسلیم حاکمیت تجاری چین در برابر واشنگتن است.»
با این حال، پکن به عنوان بزرگترین واردکننده انرژی در جهان که بخش اعظم نیازهای انرژی خود را از تنگه هرمز دریافت میکند، یکی از اصلیترین طرفهایی است که از ناامنی در منطقه خلیج فارس و انسداد تنگه هرمز آسیب میبیند. ۶ ماه اختلال در تردد در آبهای جنوبی ایران، به دلیل ناامنیهای ناشی از اقدام نظامی ایالات متحده آمریکا، باعث شدهاست تا دورنمای اقتصاد چین در سایه تردید و بدبینی قرار گیرد.
افزایش جهانی قیمت انرژی و ناتوانی کشورهای کرانه خلیج فارس از صادرات نفت خام به چین، این کشور را در تنگنایی بیسابقه قرار دادهاست که در بلندمدت میتواند رشد اقتصادی چین را کند کند و مسیر توسعه اقتصادی این کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
در این میان چین به دلایل مختلف تلاش کردهاست تا رویکردی منطقی و حسابشده نسبت به بحران در منطقه غرب آسیا و خاورمیانه نشان دهد.
چین به دنبال منافع راهبردی چین
تکرار مواضع همیشگی چین در مورد معماری امنیتی خاورمیانه، نشاندهنده پافشار چین بر موضع بیطرفانه فعال در مناقشههای منطقهای است. اولویت اصلی پکن در این مسیر تامین منافع ملی این کشور است. بیثباتی در خاورمیانه از جهات مختلف به چین آسیب میزند. ۴۰ درصد از منابع انرژی چین از تنگه هرمز عبور میکند و ناامنی در این آبراه کلیدی، باعث ایجاد مشکل در اقتصاد این کشور وابسته به واردات انرژی میشود، در عین حال افزایش قیمت جهانی نفت نیز رشد چین را کند میکند. علاوه بر اینها چین سرمایهگذاریهای اقتصادی عظیمی در کشورهای منطقه انجام دادهاست که بیثباتی و ناامنی در منطقه میتواند باعث کند شدن پیشرفت و کاهش بازدهی این سرمایهگذاریها شود.
لی ویجیان، پژوهشگر موسسه مطالعات بینالمللی شانگهای و نائبرئیس انجمن مطالعات خاورمیانه چین با اشاره به اهمیت ثبات منطقه خاورمیانه برای پکن به گلوبال تایمز میگوید: «در حالی که منطقه پس از ازسرگیری روابط دیپلماتیک میان عربستان سعودی و ایران موجی از آشتی را تجربه کرده بود، جنگ طولانیمدت میان اسرائیل و حماس و تداوم تنشهای حول محور ایران، بار دیگر ثبات منطقهای را برهم زده است.»
ین به وضوح نشان دادهاست که نه از مداخله خارجی غرب در منطقه حمایت میکند و نه قصد دارد که خودش مستقیماً در مناقشههای منطقه وارد شود.
راب گیست پینفولد، استاد امنیت بینالملل در کینگز کالج لندن، در گفتوگو با الجزیره تأکید میکند: «چین در تلاش است تا با پرهیز از مداخلات نظامی مستقیم، خود را به عنوان یک قدرت اقتصادی و دیپلماتیک مسئولیتپذیرتر و باثباتتر از ایالات متحده تصویر کند.»
در شرایط فعلی منطقه، منافع چین در منطقه غرب آسیا، با کنار ماندن از آتش جنگ پنهان است. شکست آمریکا در ماجراجویی جدیدش در خاورمیانه، به خودی خود یک دستاورد برای چین محسوب خواهد شد. اما مداخله چین در این روند، از چند جهت به ضرر چین است. از یک سو کشورهای جنوب خلیج فارس، اگر تصور کنند که چین حامی قاطع ایران است، ممکن است در بیطرفی و قابل اعتماد بودن قدرت دوم اقتصادی جهان تردید کنند و تصور کنند که چین از سلطه جمهوری اسلامی ایران بر منطقه حمایت میکند.
از سوی دیگر حمایت چین از ایران، پکن را مستقیماً در مقابل ایالات متحده آمریکا قرار میدهد. پکن همواره تلاش کردهاست که رقابت با واشنگتن را بدون رویارویی مستقیم مدیریت کند، چرا که در شرایط فعلی ترجیح میدهد بدون درگیری شدن در جنگها و مناقشههای امنیتی هزینهبر، به صورت سیاسی و اقتصادی نفوذ خود را در جهان گسترش دهد و درآمدهایش را به جای هدر دادن در میدان جنگ، در حوزه توسعه و پیشرفت فناوری و صنعتی به کار گیرد.
صلح و ثبات در منطقه خاورمیانه، چه از طریق پایان تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، چه در موضوع فلسطین (که یکی از موارد مورد اشاره شی در دیدار با سیسی بود) و چه از طریق کاهش تنشهای میان کشورهای منطقه (که بنیان طرح چهار مادهای است)، عاملی برای تقویت اقتصاد و توسعه چین است، چرا که باعث ثبات در تأمین انرژی این کشور و در عین حال کاهش هزینههای واردات انرژی خواهد شد.
معماری امنیتی مستقل از آمریکا
به رغم بیمیلی پکن به ورود به مناقشه جاری در خاورمیانه، چین به صورت مستقیم از خطاهای راهبردی آمریکا در منطقه غرب آسیا منفعت میبرد.
سون دگانگ، مدیر مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه فودان، به روزنامه گلوبال تایمز چین میگوید: «وابستگی امنیتی چنددههای به قدرتهای فرامنطقهای در زمان بروز تهدیدهای واقعی نتوانست امنیت پایدار ایجاد کند. کشورهای منطقه در حال بازنگری استراتژیک هستند تا از تبدیل شدن به پیادهنظام یا سیبل رقابت قدرتهای بزرگ جلوگیری کنند.»
به همین دلیل است که بر اساس بیانیه رسمی دولت چین شی جینپینگ در گفتوگو با عبدالفتاح سیسی، رئیس جمهور مصر تأکید کرد: «کشورهای خاورمیانه باید با مداخلات و فشارهای خارجی مخالفت کنند. چین آماده است با کشورهای منطقه برای تأمین امنیت مسیرهای بینالمللی کشتیرانی و پیشبرد همکاریهای توسعهای همکاری کند.»
یانگ شیائوتونگ، پژوهشگر مؤسسه هورایزن اینسایت، در یادداشتی برای الجزیره با اشاره به اینکه چین هیچ تمایلی به پیروزی آمریکا در جنگ علیه ایران ندارد مینویسد: «با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از نفت وارداتی چین از کشورهایی تأمین میشود که تحت نفوذ آمریکا قرار دارند، شریان حیاتی اقتصادی چین عملاً در دست آمریکا خواهد بود. پیروزی در ایران همچنین واشنگتن را جسورتر خواهد کرد تا به تلاشهای خود برای تغییر رژیم در سایر کشورهایی که روابط نزدیکی با پکن دارند، ادامه دهد. این موضوع حفاظت از منافع فرامرزهای چین را روزبهروز دشوارتر خواهد کرد؛ درست همانطور که در ماجرای توقیف دو بندر تحت مدیریت چین توسط پاناما تحت فشارهای آمریکا رخ داد.»
این تحلیلگر معتقد است که در عین حال چین نگران تشدید اختلافها میان ایران و کشورهای منطقه بر اثر جنگ نیز هست. پکن به عنوان میانجی عادیسازی روابط جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی، از کاهش اختلافها در منطقه حمایت کردهاست و اصل اول طرح چهار مادهای چین نیز بر «همزیستی مسالمتآمیز» میان کشورهای منطقه تأکید دارد.
تأکید شی بر مخالفت کشورهای منطقه با «مداخلات و فشارهای خارجی» و اصرار بر چهار اصل همزیستی مسالمتآمیز، احترام به حاکمیت ملی و تمامیت ارضی، حاکمیت قانون در عرصه بینالمللی و ایجاد توازن میان امنیت و توسعه برای معماری امنیتی منطقه خاورمیانه، نشان میدهد که چین از ایجاد یک ساز و کار همکاری منطقهای برای امنیت حمایت میکند.
دیدگاه چین به آینده خاورمیانه، در چارچوب طرح چهار مادهای شی جینپینگ، یک دیدگاه بلندمدت مبتنی بر امنیت درونزا و همکاری جمعی کشورهای منطقه است. امری که در شرایط جنگی فعلی تحقق آن دور از دسترس به نظر میرسد. اما تکرار این سیاست از سوی پکن، به این معنی است که رویکرد چین به منطقه مبتنی بر استراتژی بلندمدتی است که دوران پس از جنگ را در نظر میگیرد.
دیدگاه چین نسبت به معماری آینده امنیتی منطقه خاورمیانه، با تأکید بر اجتناب از مداخله خارجی، ناشی از پیشبینی پکن در مورد کمرنگتر شدن نقش آمریکا در منطقه در بلندمدت است. چین از طریق کنار ماندن از مناقشه جاری به همه کشورهای منطقه اطمینان میدهد که در صورت خروج آمریکا، قصد ندارد که جانشین آمریکا در خاورمیانه شود، بلکه از ساز و کارهای امنیت درونزا و همکاریهای جمعی منطقهای برای حفظ صلح و ثبات در خاورمیانه حمایت خواهد کرد.
315
