دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، خواهان ازسرگیری جنگ با ایران بودند. خوشبختانه درگیری‌ها از سر گرفته نشد، اما نه به این دلیل که تلاشی برای آغاز دوباره جنگ صورت نگرفت. به گفته منابع ایرانی، جنگنده‌های اسرائیلی وارد حریم هوایی ایران شدند، اما تهران برخلاف انتظار تصمیم گرفت واکنشی نشان ندهد. دیدار امروز مقام‌های عربستان، ترکیه، پاکستان و ایران در تهران، یکی از دلایل خویشتن‌داری ایران بود.
اسرائیل آشکارا از تمایل و برنامه‌های خود برای ازسرگیری جنگ با ایران سخن گفته است؛ جنگی که به گفته مقام‌های اسرائیلی، این بار قرار است در مقیاسی گسترده‌تر از دورهای قبلی باشد. اوایل ماه جاری، اسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، در گفت‌وگو با تلویزیون این کشور اعلام کرد اسرائیل آماده است با «تمام قدرت» به ایران حمله کند و این بار زیرساخت‌های انرژی ایران را هدف قرار دهد تا «ایران را ۴۰ سال به عقب، به عصر تاریکی و عصر حجر بازگرداند».
آخر هفته نیز خبر اختلافی کم‌سابقه میان نتانیاهو و سرلشکر ایال زمیر، رئیس ستاد کل ارتش اسرائیل، بر سر عملیات نظامی پیشنهادی علیه ایران منتشر شد. این عملیات قرار بود پیش از انتخابات اسرائیل انجام شود، اما زمیر درباره زمان اجرای آن و تأثیر احتمالی‌اش بر انتخابات فردا ابراز مخالفت کرده بود.
اسرائیل همچنین طی هفته گذشته، حملات تمرینی متعددی علیه ایران در حریم هوایی عراق انجام داده بود.
مجموع این تحولات، شرایطی به‌شدت انفجاری ایجاد کرده بود؛ شرایطی که در آن، تنها یک تصمیم نسنجیده و احمقانه می‌توانست جنگ را دوباره شعله‌ور کند. تهران نیز پیش‌تر تلویحاً هشدار داده بود که دیگر منتظر نمی‌ماند تا هدف حمله قرار گیرد و اگر احساس کند حمله به خاک ایران قریب‌الوقوع است، ممکن است علیه آمریکا و اسرائیل دست به حمله پیش‌دستانه بزند.
از همین رو، تصمیم ایران برای خودداری از حمله پس از ورود ادعایی جنگنده‌های اسرائیلی به حریم هوایی کشور، بیش از پیش تعجب‌برانگیز است. با این حال، منابعی در تهران به من گفته‌اند که مجموعه‌ای از عوامل در این تصمیم نقش داشته‌اند؛ عواملی که ریشه در دو ارزیابی اصلی ایران دارند: نخست اینکه گذشت زمان همچنان به سود ایران است؛ دوم اینکه اسرائیل می‌کوشد ایران را تحریک کند تا نخستین طرفی باشد که حمله می‌کند و به این ترتیب، جنگ را در زمانی آغاز کند که هنوز مشخص نیست ترامپ تصمیم نهایی خود را برای ورود به جنگ گرفته است یا نه.
ایران به‌روشنی اعلام کرده است که در صورت حملات اسرائیل و آمریکا، پاسخی شدید و گسترده خواهد داد. در چنین سناریویی، به‌ویژه عربستان سعودی و همچنین دیگر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس احتمالاً با بی‌ثباتی قابل‌توجهی روبه‌رو خواهند شد.
طنز ماجرا اینجاست که چنین واکنشی می‌تواند کاملاً به سود اسرائیل تمام شود. هرچه ایران بیشتر به کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، به‌ویژه عربستان، حمله کند، احتمال اینکه این کشورهای عربی برای دریافت حمایت و حفاظت به اسرائیل روی بیاورند، بیشتر می‌شود. چنین روندی هدف بلندمدت ایران را تضعیف می‌کند؛ هدفی که بر ترغیب این کشورها به مشارکت در شکل‌دهی یک سازوکار امنیتی منطقه‌ای با حضور ایران استوار است.
در چنین شرایطی، رؤیای شکل‌گیری بلوکی ضدایرانی متشکل از اسرائیل و کشورهای عربی، مشابه چارچوب توافق‌های ابراهیم، می‌تواند بار دیگر جان بگیرد.
بنابراین، تهران باید گزینه‌های خود را با دقت بسیار بیشتری بسنجد و در واکنش به تحریکات اسرائیل شتاب‌زده عمل نکند؛ زیرا چنین واکنشی ممکن است دقیقاً در راستای دامی باشد که اسرائیل برای ایران پهن کرده است. به نظر می‌رسد تحرکات اسرائیل در عراق در نهایت تهران را به این جمع‌بندی رسانده که اسرائیل در حال بلوف‌زدن است و واکنش ایران نتیجه معکوس خواهد داشت. دست‌کم در شرایط کنونی، ممکن است این ارزیابی درست بوده باشد.
عامل دیگری که در تصمیم ایران نقش داشت، نشست امروز مقام‌های عربستان، پاکستان و ترکیه در تهران بود. رسانه‌ها و مقام‌های ایرانی این نشست را نشانه‌ای روشن از شکست تلاش‌های آمریکا برای منزوی کردن ایران یا کنار گذاشتن آن از گفت‌وگوهای مربوط به امنیت منطقه‌ای دانسته‌اند.
از نگاه تهران، اینکه مقام‌های هر سه کشور در فاصله زمانی نسبتاً کوتاهی راهی ایران شده‌اند، یک موفقیت دیپلماتیک به شمار می‌رود؛ موفقیتی که اگر ایران در واکنش به اقدامات تحریک‌آمیز اسرائیل در آخر هفته دست به حمله می‌زد، می‌توانست به خطر بیفتد.
برخلاف گمانه‌زنی‌ها، هدف از این نشست فراهم کردن مقدمات پیوستن ایران به پیمان مکه نبود. مسئله‌ای فوری‌تر، این دیدار را ضروری کرده بود: جنگ میان نیروهای انصارالله و عربستان سعودی؛ جنگی که نه‌تنها یمن، بلکه اکنون خود عربستان را نیز بی‌ثبات کرده است.
با این حال، بیانیه نشست تهران که فاقد محتوای مشخص و جزئیات عملی بود، نشان می‌دهد حل‌وفصل این بحران تا چه اندازه دشوار خواهد بود.
از نگاه ایران، ریاض همان اشتباهی را مرتکب شده که ترامپ مرتکب شده است: آغاز جنگی که نه می‌تواند آن را در میدان نبرد به پایان برساند و نه حاضر است از طریق مذاکره به آن خاتمه دهد.
در مورد ترامپ، مانع اصلی پایان دادن به جنگ، رفع محاصره خلیج فارس است. در مورد ریاض، مسئله اصلی رفع محاصره هوایی یمن است.
یک منبع در ایران به من گفته است که تهران آماده کمک به حل بحران است، اما حاضر نیست برای رفع محاصره هوایی یمن، نیروهای انصارالله را تحت فشار بگذارد یا از شرط آن‌ها عقب‌نشینی کند؛ همان‌طور که تهران درباره ضرورت رفع محاصره آمریکا از خلیج فارس نیز موضع خود را تغییر نخواهد داد.
با وجود این، گردهمایی مقام‌های منطقه‌ای در تهران بار دیگر منطق دیدگاهی را تأیید می‌کند که طرفداران کاهش مداخله نظامی آمریکا سال‌ها بر آن تأکید داشته‌اند: برخلاف تصور رایج در واشنگتن، هرچه آمریکا حضور نظامی خود را در منطقه کاهش می‌دهد، کشورهای منطقه نقش فعال‌تری بر عهده می‌گیرند و مسئولیت بیشتری برای تأمین امنیت خود می‌پذیرند.
البته این نقش‌آفرینی به معنای حل شدن همه مشکلات یا جلوگیری قطعی از درگیری و آشوب نیست. اما چه نتیجه‌ای حاصل شود و چه نشود، این درگیری‌ها و آشوب‌ها متعلق به خود کشورهای منطقه خواهد بود و مسئولیت آن‌ها نیز بر عهده خودشان است، نه آمریکا.
315
