این پرسش به غایت مهم، البته پرسشی است که به قاعده، میتواند با پاسخ های متنوعی از هر سمت و سویی مواجه شود.
نگارنده در این یادداشتِ کوتاه، مایل است پاسخ های خصوصی اش را عمومی نماید تا شاید به کار کاوندگان و پرسش گران و نیز تصمیم گیرانِ سازنده میدان و خیابان و دیپلماسی، بیاید.
البته این پاسخ که در قالب متنِ ذیل آمده است، شاید اندکی ناروان و مغلق جلوه نماید اما امیدوارم اهل اندیشه واهل تصمیم، نیک بدان بنگرند و در آن دقت نمایند و جان مایه اش را دریابند.
عالَم وجود، عالَم ممکنات است و این یعنی ما آدمیان می توانیم با امکان هایی متفاوت در عرصه زیست و حیات، مواجه شویم. امکان هایی که گاه خودمان نیز می توانیم آنها را خلق کنیم یا از میان مجموعه ای از انتخابات ممکن، آن را برگزینیم.
بر این مبنا، من چنین میاندیشم که جمهوری اسلامی ایران نیز بعنوان یک نظام که مقدرات خود، کشور و مردم را در دست دارد، می تواند از میان مجموعه ای از ممکنات محتمل، گزینه تعامل با آمریکا را انتخاب کند و این یکی از ممکناتی است که می توان انتظار آن را هم داشت. البته که این نیز قابل تصور و ممکن است که این گزینه را انتخاب هم نکند و به امتناع روی آورد!
از منظری فلسفی[۱] و با توجه به گزاره نخستین این یاداشت، می توان این نتیجه را گرفت که تعامل با آمریکا، امری از جنس ممکنات است. اما اینکه این ممکن خاص، رخ دهد یا ندهد و مورد انتخاب و امکان واقع شود یا نشود، عمیقا تابع ذهن و دستِ خالقان این دو امکان است. به عبارتی دیگر، می توان اینطور هم گفت که در عالم واقعیت و مادی و در مقام حکمرانی و سیاست و به گاه انتخاب و تصمیم، هر ممکنی می تواند رخ دهد اما رخنمونِ این ممکنات یا برآوردن کارتی از مجموعه کارت های ممکن، تابع تصمیمِ تصمیم گیران و انتخاب کنندگان است.
از منظر حکمرانی، نگارنده مایل است حاکم یا حاکمان ایران امروز را به بررسی دقیق تر ممکنات و تامل در مسیر طی شده تا اکنون، توصیه نماید. خالقانی که به واسطه حضورشان در موقف ها و موکب هایی حکمرانی، گاه بر مراتب وجود تسلط دارند یا آنرا می سازند.
در مقام مثال می گویم که ما آدمیان به عنوان امکان سازان فعال، می توانیم با فشردن یک دگمه و کلید، اتاق تاریک مان را روشن کنیم. می توانیم هم این کار را نکنیم و ترجیح دهیم با نور آفتاب و شمع، طی طریق کنیم اما در عرصه دشوار حکمرانی، باید این را دریافت و کشف کرد که کدام اقدام مد نظر در این زمان خاص و بنا به مصالح اکنونی، نافع است و برای مردم مفید تر است و کدام اقدام کشور سوز و مردم برانداز.
بر عبارت «در این زمان خاص» تاکید می کنم چون هر زمان، اقتضائات خاص خود را دارد و هر تصمیمی می تواند بر مبنای متغیر زمان، دچار تغییر و دگرگونی شود…گاه حتی می توان آنرا موقت تلقی نمود…گاه دائمی.
البته بدیهی است که عالم ممکنات، عمیقا به عالم اندیشه افراد تصمیم گیر نیز وابسته است…جهان پر است از سیاستمدارانی که در مقام حکمرانی، تصمیمات بزرگ موجد تغییرات اساسی(گاه خسارت بار و گاه سعادت بار)، اتخاذ نموده اند…نمونه اش بسیار است…برای احتناب از تطویل شاید در یادداشتی دیگر، نمونه هایش را یادآوری نمایم.
هر ممکنی، البته که از چارچوب معنایی یا اندیشه ای خاصی بر می خیزد و اقتضائات خود را از حیث توان و زمینه و زمانه نیز دارد و یا می تواند آنرا خلق کند و از نو بسازد.
بنابر همین امر بدیهی، می توان بیشتر اندیشه نمود. شاید بتوان امکان بهتری یافت و یا امکان بهتری ساخت.
جهان خود جمله امر اعتباری است چو آن یک نقطه که اندر دَوْر ساری است (شیخ محمود شبستری- گشن راز)
[۱]. «عالم ممکنات»، تعبیر نویسنده و تیتری برای این یادداشت است اما بنوعی تعبیری عاریتی از فلسفه است…ویلارد فَن اُرمَن کواین(Willard Van Orman Quine) فیلسوف آمریکایی، در مصاحبه ای با برایان مگی، از «فلسفه جهان های ممکن»، می گوید. تیتر این یادداشت، بنوعی وامدار چنین تعبیری است: جهان های ممکن!
* پژوهشگر برنامه ریزی و توسعه
223223
