امیرعباس آذرموند: ایران لااقل از نیم قرن پیش دچار بیماری مزمن تورم شده است. دو رقمی شدن نرخ تورم در ۴۶ سال از ۵۰ سال گذشته، یکی از مهمترین عوارض این بیماری است. اقتصاد تورمزده ایران اما در طول این مدت طولانی، کمتر با نرخهای تورمی مشابه امروز مواجه شده است. در سه دهه نخست پس از انقلاب، با اینکه تورم به جز دو سال همواره دو رقمی بود، تنها در سالهای ۷۳ و ۷۴ تورم به بیش از ۳۰ درصد رسید. از سال ۹۷ تا به امروز، تورم به کمتر از ۳۰ درصد نرسیده و حالا از ۶۵ درصد هم عبور کرده است.
بررسی اجمالی روند تورم نیم قرن گذشته ایران نشان میدهد با شروع دهه ۹۰ و اعمال تحریمهای هستهای، تورم ایران به کانالهای بالاتری نسبت به گذشته رفت و پس از خروج یکجانبه آمریکا از برجام، باز هم بر شدت تورم افزوده شد؛ بهگونهای که تورمی که زمانی به طور میانگین کمتر از ۲۰ درصد در سال بود، حالا به بیش از ۳۴ درصد رسیده است. در سطح جهان، میانگین تورم سالانه کشورها به حدود ۴ تا ۵ درصد میرسد و در ایران، اکنون تورمهای ماهانه معادل تورم سالانه بسیاری از دیگر کشورهاست.
اغلب کارشناسان معتقدند تورم سالانه فعلی که مرکز آمار آن را ۶۹ درصد محاسبه کرده، تا پایان سال به روند فزاینده خود ادامه دهد و حتی احتمال عبور آن از نرخ ۱۰۰ درصد و سهرقمی شدن را محتمل میدانند. نرخ فعلی تورم، حتی بدون رسیدن به آن ارقام، بالاترین تورم ایران پس از خروج متفقین از کشور به حساب میآید.
در ایران هم مرکز آمار و هم بانک مرکزی به ارائه آمار تورمی میپردازند. بانک مرکزی از گذشتههای دور این اقدام را انجام میدهد و مرکز آمار نیز به صورت رسمی از سال ۹۰ محاسبه تورم را آغاز کرده است. در این گزارش به آمار بانک مرکزی مراجعه شده، زیرا روند تورم از سال ۶۰ مورد بررسی قرار گرفته و مرکز آمار در مورد سالهای پیش از ۹۰ محاسباتی ندارد.
تورم پس از انقلاب؛ از ۲۳.۸ درصد تا رسیدن به ۶.۹ درصد
با پیروزی انقلاب، روند تورمی که از ابتدای دهه ۵۰ آغاز شده بود، رو به افزایش گذاشت. منظور از افزایش، عادی شدن تورم دو رقمی بود. به طور مثال، تورم در سال ۵۸ معادل ۱۱.۴ درصد بود و در سال ۵۹، با وجود آغاز جنگ، نرخ تورم به ۲۳.۸ درصد رسید. سال ۶۰ تورم به ۲۲.۸ درصد رسید، اما پس از آن روند کاهشی بر تورم حاکم شد تا نهایتا در سال ۶۴ تورم به ۶.۹ درصد برسد. این نرخ که در میانه جنگ هشتساله حاصل شد، پایینترین تورمی است که در دوره جمهوری اسلامی به ثبت رسیده است.
از سال ۶۵، با کاهش قیمت جهانی نفت، کسری بودجه دولت بیشتر شد که موجب افزایش بیش از سهبرابری نرخ تورم در سال ۶۵ شد. در دو سال پایانی جنگ، یعنی سالهای ۶۶ و ۶۷، تورم همچنان بیش از ۲۰ درصد بود. پس از جنگ، در دو سال ۶۸ و ۶۹ نرخ تورم کاهش یافت و در پایان دهه ۶۰ به ۹ درصد رسید. میانگین تورم سالانه در دهه ۶۰ به ۱۸.۰۸ درصد رسید. میانگین تورم دوره جنگ نیز اندکی بیشتر بود و به ۱۹.۷ درصد رسید.
شوک درمانی دهه ۷۰ و جهش تورم
دهه ۷۰، با اینکه به دلیل پایان جنگ دوره ثبات به حساب میآمد، با سیاست شوکدرمانی همراه شد که موجب شد در نیمه نخست دهه تورم به شدت افزایش یابد. هاشمی رفسنجانی، رئیسجمهوری وقت، در سال ۷۴ با مشاهده آثار منفی تورم به این سیاست خاتمه داد و با در پیش گرفتن سیاست تثبیت، تورم را کاهش داد.
در دوره خاتمی و اصلاحات نیز تورم روندی کاهنده به خود گرفت و از شدت نوسانات آن کاسته شد تا در نهایت در سال ۷۹ نرخ تورم به ۱۲.۶ درصد کاهش یابد. میانگین تورم سالانه در دهه ۷۰ معادل ۲۴.۴ درصد بود که بخش بزرگی از آن در سالهای ۷۳ و ۷۴ حاصل شد.
دهه ۸۰؛ آرامترین دوره تورمی نیم قرن اخیر
در دهه ۸۰ کشور بیشترین ثبات را در ۵۰ سال اخیر تجربه کرد. تا سال ۸۴، دولت اصلاحات با انضباط نسبی کشور را اداره میکرد و پس از آن نیز در دوره احمدینژاد، قیمت جهانی نفت به بیش از ۱۲۰ و در مقاطعی حتی بیش از ۱۴۰ دلار رسید. بنابراین تورم تا حد زیادی کنترل شد.
بیشترین تورم در این دهه در سال ۸۷ با نرخ ۲۵.۴ درصد به ثبت رسید و کمترین تورم نیز با نرخ ۱۰.۴ درصد، در سال ۸۴ و پایان کار خاتمی ثبت شد. میانگین تورم در دهه ۸۰ به ۱۴.۷۳ درصد رسید. بنابراین تورم در دهه ۸۰ وضعیت بهتری نسبت به دیگر دههها داشت.
تحریم، برجام و بازگشت تورمهای بالا
در دهه ۹۰ کشور ابتدا چند سالی درگیر تحریمهای شورای امنیت بود که با اجماعسازی دولت اوباما به دست آمده بود. از سال ۹۲ نیز که روحانی سکان کشور را به دست گرفت و رسما مذاکره به سیاست اصلی کشور تبدیل شد، تا حدی از تورم کاسته شد و پس از امضای برجام، در دو سال ۹۵ و ۹۶ تورم تکرقمی شد.
در نیمه دوم دهه ۹۰، با روی کار آمدن ترامپ و اعمال سیاست «فشار حداکثری»، دوباره تورم فزاینده شد. از سال ۹۷ تا امروز دیگر تورم ایران به کانال کمتر از ۳۰ درصد نرسید و برای یک سال، در سال ۱۴۰۱، به بیش از ۵۰ درصد رسید. امسال نیز تا پایان مرداد، تورم به بیش از ۶۹ درصد رسیده است. میانگین تورم در دهه ۹۰ به بیش از ۲۵.۲ درصد رسید.
تورم وارد مرحلهای تازه شد
روند فزاینده تورم از ابتدای ۱۴۰۰ شدت بیشتری گرفت؛ به نحوی که اگر تورم مردادماه را تورم قطعی ۱۴۰۵ بدانیم، میانگین تورم از سال ۱۴۰۰ تا مرداد ۱۴۰۵ به ۴۹.۳۱ درصد رسیده است.
میانگین تورم از سال ۹۰ تا مرداد ۱۴۰۵ به ۳۴.۲۶ درصد رسیده و این در حالی است که میانگین تورم در سالهای ۶۰ تا ۸۹ تنها ۱۹.۰۷ درصد بوده است. تورم از ابتدای دهه ۹۰ وارد کانالهای بالاتری شده، به طوری که میانگین تورم سالانه نسبت به قبل از آن بیش از ۱۵ واحد درصد رشد کرده است.
در واقع، میانگین تورم سالانه از ابتدای دهه ۹۰ نسبت به پیش از آن حدود ۸۰ درصد بیشتر شده است؛ روندی که نشان میدهد اقتصاد ایران در نیمه دوم این دوره، با تورمی به مراتب بالاتر و پایدارتر از دهههای گذشته مواجه شده است.
۲۲۳۲۲۹
