به گزارش برگزیده، گزارش تازه رویترز درباره راهبرد قطر انرژی برای کاهش ریسک اختلال در تنگه هرمز، نشان میدهد که حتی بزرگترین صادرکننده LNG جهان نیز نمیتواند وابستگی خود را به این آبراه با ایدههایی مانند خرید LNG از آمریکا یا دیگر تولیدکنندگان برای جبران صادرات از میان بردارد. این گزارش نشانهای دیگر از بطلان ادعای واشنگتن درباره «بازگشایی هرمز» است: عبور بخشی از نفت خام، به معنای بازگشت کامل تجارت، انرژی، امنیت و اقتصاد خلیج فارس به وضعیت پیش از جنگ نیست.
«کنترل» یا «عبور پرهزینه»؟
به روایت ایرنا، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا هفته پیش در سخنانی تکراری ادعا کرد: «ما در حال حاضر خلیج فارس را از نظر تنگه هرمز کنترل میکنیم و نفت بیشتری نسبت به پیش از جنگ از منطقه خارج میشود.» روایت رسمی دولت آمریکا، بهبود نسبی عبور نفت خام از تنگه هرمز را به منزله بازگشایی کامل و عادی شدن وضعیت این آبراه وانمود میکند اما آمارها چنین نتیجهای را تایید نمیکنند. طبق دادههای S&P Global Commodities at Sea، تردد کل از تنگه هرمز همچنان حدود ۶۵ درصد کمتر از سطح پیش از جنگ است؛ در حالی که صادرات کل نفت خام خاورمیانه در هفته منتهی به ۱۰ نوامبر به حدود ۷۶ درصد سطح پیش از جنگ رسیده است.
به بیان دیگر، حتی اگر نفت خام بیشتر عبور کند کل شبکه دریایی هرمز، از نفتکشها و کشتیهای LNG تا کانتینربرها و کشتیهای حمل فرآوردههای پتروشیمی، هنوز در مقیاسی بسیار کوچکتر از پیش از جنگ فعالیت میکند.
قطر؛ نمونهای که ادعای آمریکا را زیر سؤال میبرد
گزارش رویترز روز چهارشنبه ۲۷ آبان مینویسد که شرکت «قطر انرژی» برای کاهش ریسک اختلال آینده در هرمز، در حال خرید LNG بلندمدت از آمریکا و دیگر تولیدکنندگان است. این راهبرد میتواند درآمد و انعطاف تجاری ایجاد کند اما مشکل اصلی قطر را حل نمیکند: تقریبا تمام LNG این کشور باید از تنگه هرمز عبور کند. در اکتبر، ۳۱ نفتکش LNG از تنگه هرمز خارج شدند؛ بالاترین رقم از آغاز جنگ در ۹ اسفند ۱۴۰۴. بااینحال، این رقم در برابر ۶.۲ میلیون تن صادرات قطر در فوریه، هنوز بسیار پایین است.
اریک یپ، تحلیلگر ارشد S&P Global Energy، گفته است: «امارات (که سواحل شرقی خارج از تنگه هرمز دارد) به سطح تردد پیش از جنگ برگشته و قطر به بیش از ۳۰ درصد تردد پیش از جنگ در هرمز رسیده است.»
بلومبرگ نیز گزارش داده بارگیری LNG قطر در نوامبر بهطور میانگین روزانه ۱۳ تا ۱۵ محموله بوده است؛ بهبودی نسبت به اکتبر اما هنوز تقریبا نصف سطح پیش از جنگ. بنابراین حتی در حوزه LNG، که یکی از حساسترین بخشهای تجارت انرژی خلیج فارس است، ادعای بازگشایی کامل کاملا نادرست است، آن هم در حالی که به گفته نایبرئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، قطر یکی از چهار کشوری است که از ایران مجوز ویژه عبور و مرور از تنگه هرمز دریافت کردهاست.
چرا LNG آمریکا جایگزین LNG قطر نیست؟
سرمایهگذاری قطر در LNG آمریکا، ریسک قیمت و درآمد را کاهش میدهد اما مشکل اصلی را حل نمیکند: LNG آمریکایی باید از بنادر و مسیرهای اقیانوسی آمریکا حرکت کند، در حالی که LNG قطر از راسلفان و از میان هرمز عبور میکند. اگر هرمز دوباره کاملا به روی قطر بسته شود یا حملات تشدید شود، LNG آمریکایی نمیتواند فورا جایگزین LNG قطر در قراردادهای آسیا و اروپا شود؛ چون ظرفیت، مسیر، زمان تحویل و زنجیره قراردادها متفاوتاند. این نکته دقیقاً همان چیزی است که ادعای آمریکا درباره «بازگشایی هرمز» را شکننده میکند: عبور نفت خام، جایگزین عبور LNG، هلیوم، کود و کانتینر نیست.
هلیوم یکی از روشنترین نمونهها برای نشاندادن این واقعیت است که هرمز فقط نفت خام نیست. قطر حدود یکسوم هلیوم جهان را تأمین میکند و تولید آن پس از حملات ایران متوقف شده بود. هلیوم برای نیمهرساناها، کالاهای الکترونیک مصرفی و دستگاههای امآرآی حیاتی است. سهم قطر از هلیوم وارداتی تایوان از حدود ۸۸ درصد در نیمه نخست ۲۰۲۵ به حدود ۳۰ درصد در نیمه نخست ۲۰۲۶ افت کرده و سهم آمریکا به نزدیک ۶۰ درصد رسیده است. تغییر منبع تامین هلیوم از قطر به آمریکا، جایگزینی پرهزینه و ناقص است، نه نشانه بازگشت به عادی. بنابراین حتی اگر نفت خام از هرمز عبور کند، هلیوم قطر هنوز به سطح عادی برنگشته است.
کود شیمیایی؛ زنجیرهای که خط لوله جایگزین ندارد
کود شیمیایی از نظر ساختار تجاری حتی شکنندهتر از نفت خام است، چون خط لوله جایگزین ندارد و بخش بزرگی از تجارت جهانی آن از خلیج فارس یا از مسیر هرمز عبور میکند. تنگه هرمز محل عبور دستکم ۲۰ درصد صادرات جهانی کود، ۴۶ درصد صادرات اوره و حدود ۳۰ درصد صادرات آمونیاک است. گوگرد نیز ماده اولیه کلیدی تولید کود فسفاته، محسوب میشود. پس از تفاهمنامه اسلامآباد در ۲۸ خرداد، صادرات گوگرد از هرمز به حدود ۶۴۰ هزار تن و اوره به ۴۲۷ هزار تن رسیده است. اما حدود ۶۰۰ هزار تن اوره و ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار تن گوگرد همچنان در خلیج فارس ماندهاند. این یعنی حتی در حوزه کود هم «بازگشایی» کامل وجود خارجی ندارد.
پتروشیمی؛ افت عمیقتر از نفت خام
دادههای سازمان ملل نشان میدهد صادرات متانول خاورمیانه ۸۰ درصد، اوره ۸۳ درصد و آمونیاک ۷۵ درصد نسبت به آوریل سال پیش کاهش یافته است. حتی پلیپروپیلن، که کمترین افت را داشته، ۲۴ درصد کم شده است. این نشان میدهد اختلال هرمز فقط «انرژی» نیست؛ به پلاستیک، بستهبندی، نساجی، دارو و صنایع مصرفی هم میرسد.۴۰ تا ۵۰ درصد واردات، صادرات و ترانزیت اعضای اتحادیه صنعت شیمی هند در معرض ریسک قرار گرفتهاست.
واردات کشورهای خلیج فارس؛ آسیبپذیری پنهان
کشورهای خلیج فارس فقط صادرکننده نیستند بلکه بسیار وارداتمحورند. امارات ۸۹ درصد غذا وارداتی دارد و عمان ۷۲ درصد. رویترز گزارش داده واردکنندگان خلیج فارس برای غذا، دارو و مواد کارخانهای بهدنبال مسیرهای جایگزیناند و بحران هرمز بزرگترین چالش امنیت غذایی منطقه از بحران غذایی ۲۰۰۸ است. عربستان حدود ۵۹ درصد واردات غذایی خود را از هرمز میگذراند اما بندرهای دریای سرخ جایگزین نسبی دارد. بااینحال، بابالمندب هم به دلیل محاصره دریایی انصارالله یمن پرریسک است. بنابراین حتی کشورهایی که مسیر جایگزین دارند، هم امن نیستند.
هزینه حمل و بیمه؛ شاخصی که «عادیشدن» را رد میکند
فایننشیال تایمز اخیرا گزارش داده کرایه نفتکشهای VLCC برای عبور از هرمز به حدود ۱.۳ میلیون دلار در روز رسیده و بیمه ریسک جنگی ۶ تا ۱۰ درصد ارزش بدنه کشتی است. برای یک سوپرتانکر، این میتواند تا ۲۰ میلیون دلار در هر سفر باشد. برآورد مبتنی بر دادههای بلومبرگ نشان میدهد کرایه VLCC خاورمیانه-چین حدود ۲۴.۴ تا ۲۷ دلار در هر بشکه، بیمه جنگی ۳ تا ۵ دلار، و عوارض، انتقال شناور به شناور و هزینههای سرمایهای ۲ تا ۴ دلار است. جمعاً حدود ۲۹ تا ۳۶ دلار در هر بشکه، در برابر ۱ تا ۲ دلار پیش از جنگ. این ارقام نشان دهنده دهها برابر شدن هزینهها هستند. مجموع این هزینهها دهها دلار روی قیمت هر بشکه نفت خام عبوری از تنگه هرمز اضافه میکند.
چرا دیپلماسی، تنها راه بازگشت به عادی است؟
وضعیت فعلی در تنگه هرمز به وضوح نتیجه تجاوز نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴ است. با این حال تمامی این مسائل بازگشتپذیر هستند. هر چند مقامهای جمهوری اسلامی ایران به صورت مکرر اعلام کردهاند که مدیریت تنگه هرمز پس از جنگ هرگز به شرایط پیش از ۹ اسفند باز نخواهد گشت، اما این موضع به معنای بازگشت شرایط کشتیرانی تجاری به حالت عادی نیست.
در واقع ایران چه در تفاهمنامه اسلامآباد و چه در توافق با عمان، به روشنی ساز و کار تردد عادی و امن کشتیهای تجاری در تنگه هرمز را مشخص کردهاست، با این حال آغاز اجرای فرآیند اداره جدید تنگه هرمز و از سرگیری تردد عادی کشتیهای تجاری از این آبراه، نیازمند رعایت تعهدات آمریکا به ویژه اصل پایان قطعی و دائمی جنگ در تمامی جبههها است.
سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران تاکید کردهاست که در چارچوب پیشنهاد جدید، تهران آماده است تنگه هرمز را ظرف دو روز بازگشایی کند، اما فقط به شرطی واشنگتن شرایط هفتگانه ایران را، از جمله آزادسازی داراییهای مسدود، کاهش تحریمها و لغو محاصره دریایی بنادر ایران، بپذیرد.
در چنین شرایطی، پس از ۹ ماه تلاش ناکام ایالات متحده آمریکا برای بازگشایی تنگه هرمز از طریق نظامی، تنها راه باقی مانده برای واشنگتن، بازگشت به میز مذاکره و استفاده از راهکاری دیپلماتیک برای بازگشایی این آبراه کلیدی تجارت جهانی است.
ایالات متحده آمریکا با انتخاب جنگ و تجاوز نظامی علیه ایران، وضعیت فعلی در تنگه هرمز را رقم زدهاست، شرایطی که استمرار آن اقتصاد جهانی را بیش از پیش تحت فشار قرار میدهد. با این حال واشنگتن همچنان فرصت دارد تا با پذیرش شکست در میدان نظامی، به راهکار دیپلماتیک روی بیاورد و از طریق توافق دیپلماتیک اجازه دهد که شرایط تردد از تنگه هرمز به وضعیت عادی بازگردد.
در ماههای گذشته ممکن است اندکی نفت خام بیشتر از تنگه هرمز عبور کردهباشد اما تا وقتی گاز طبیعی مایع، هلیوم، اوره، متانول، کانتینر و دارو با هزینه و ریسک جنگی بسیار بالاتر از گذشته جابجا میشود و بخش بزرگی از تجارت فرآوردههای نفتی و پتروشیمی متوقف شدهاست، ادعای بازگشت شرایط به پیش از جنگ گزافه است. نهایتا تنها راهکار موجود برای عادیسازی تردد در تنگه هرمز، راهکار دیپلماتیک است و تا وقتی جنگ پایان نیابد، بازگشایی پایدار هرمز هم ممکن نیست.
315
















