از این دانشمند فرزانه همگان به نیکی یاد میکنند و بهحق میتوان او را چهرهای کمنظیر در پهنۀ دانایی و معرفت ایرانزمین دانست.
۱. نگاهی کوتاه به زندگی و مدارج علمی و دانشگاهی
شادروان دکتر عبدالحسین زرینکوب در سال ۱۳۰۱ شمسی در شهر بروجرد و در میان خانوادهای پارسا به دنیا آمد. از آنجا که پدرش پیشهور بود و به کار زرکوبی و زرگری اشتغال داشت، این نام خانوادگی «زرینکوب» بر آنان نهاده شد و آوازه یافت. استاد سالهای آغازین تحصیل را در زادگاهش بروجرد گذراند و تا پایان سال دوم دبیرستان در آنجا بود تا اینکه به همراه پدر راهی تهران شد.
در سال ۱۳۱۹، در مسابقات سراسری دانشآموزان رشته ادبی کشور، رتبه دوم را به دست آورد. اما به دلیل مشکلات معیشتی و دشواریهای گذران زندگی، تصمیم گرفت به شغل معلمی روی آورد. از آنجا که در تهران کار مناسبی به او واگذار نشد، ابتدا در خرمآباد و سپس در بروجرد به تدریس ادبیات پرداخت و این روند تا سال ۱۳۲۳ ادامه یافت. در همین سال ۱۳۲۳ بود که نخستین اثر خود را با عنوان «فلسفه شعر یا تاریخ تطور شعر و شاعری» به کمک جمعی از دوستانش در بروجرد به چاپ رساند.
در سال ۱۳۲۴ بار دیگر به تهران بازگشت؛ ابتدا در دبیرستانهای تهران به تدریس مشغول شد و سپس در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران به تحصیل پرداخت. دوره لیسانس را با رتبه اول به پایان رساند و پس از مدتی وارد دوره دکتری شد. این دوره چند سال به طول انجامید و سرانجام از پایاننامه دکتری خود با عنوان «نقد شعر» (نقد و شعر) دفاع کرد. از همان سالهای ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ به بعد بود که استاد زرینکوب چون چشمهای پرفیض و زلال، معرفت خویش را بر جان تشنه طالبان علم ریخت و با نگارش انبوهی از مقالات و کتابهای گرانسنگ، مرزهای گوناگون دانش را درنوردید.
۲. جامعیت علمی، تسلط بر زبانها و انبوهی آثار
دکتر عبدالحسین زرینکوب در بسیاری از رشتههای علوم انسانی -از جمله تاریخ، فلسفه، شعر، عرفان و ادبیات -در کشور ما کمنظیر بود. اصالت و فخامت علمی آثار او چنان است که همگان از او به عنوان چهرهای شاخص یاد میکنند. افزون بر تسلط کامل بر زبان و ادبیات عربی، به چندین زبان زنده جهان از جمله انگلیسی، فرانسوی و آلمانی تسلط کامل داشت؛ آثاری به این زبانها نگاشت و آثاری را نیز از این زبانها به فارسی ترجمه کرد. شمار آثار مکتوب او به حدود ۴۰ جلد کتاب و بیش از ۲۰۰ مقاله علمی میرسد که نشاندهنده پویایی، پرکاری و تلاش بیوقفه این پژوهشگر برجسته است.
۳. ویژگی های دکتر عبدالحسین زرینکوب از نگاه دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن
برای تبیین ابعاد پژوهشی دکتر زرینکوب، میتوان سخن استاد دکتر محمدعلی اسلامی نُدوشن را آویزه گوش ساخت که درباره ایشان نوشتهاند:
در وجود زرینکوب ویژگی هایی است که کمتر میتوان نظیرش را یافت؛ عشق به کار و معرفت، جدی بودن، استغنای طبع و عبارت معروف «نیاسایم ز آموختن یک زمان» به تمام معنا درباره او صدق میکند. با آن که نوشتههای او با همین تنوع شگفتانگیز در ردیف آثار درجه اول کشور ماست، کمیّت و حجم کارهایش نیز بیش از حد متداول است و دامنه کارهایش به وسعت عمر این کشور میرسد (از تاریخ قدیم و جدید تا ادبیات قدیم و جدید). اگر گفتهاند «با یک دست نمیتوان دو هندوانه برداشت»، قدرت ضبط عالی و جودت ذهن زرینکوب این مشکل را آسان کرده است. ارجاعات و اشارات متعدد به آثار او گواه ارزش بالای تحقیقاتش است.
دکتر اسلامی نُدوشن همچنین اشاره میکند که زرینکوب از معدود محققانی است که معرفت ایرانی و فرهنگ ایرانی را یکجا در خود جمع کرده و در عین پرداختن به گذشته، از زمان حال نیز غافل نیست. او انسانی بهدور از شهرتطلبی، دلقکی و سُخرگی بود و عناوین رسمی و دانشگاهی در نظرش بدون پشتوانه علمی و اخلاقی هیچ ارزشی نداشت. او دانشمندی آبرومند بود که هم در قیاس با طالبان علم در گذشته و هم در مقایسه با غربیان، شخصیتی بسیار بارز و درخشان بهشمار میرفت.
۴. ظرایف هنری، سبک نگارش و ویژگیهای نثر
نثردکتر زرینکوب ساده، طبیعی، گرم، شیرین و بهدور از هرگونه تکلف است. پرهیز از واژههای مهجور و نامأنوس و بهرهگیری از تعبیرات زیبا و نو در چارچوب کلامی ساده و رسا، به جذابیت نثر او افزوده است. اگر بخواهیم ویژگیهای نثر و سبک نگارش او را برشماریم، میتوان به محورهای زیر اشاره کرد:
- ایجاز و سادگی در کلام: استاد در کتابهایی چون پلهپله تا ملاقات خدا تصریح میکند که سادهنویسی را دوست دارد و از تعبیرات مغلق و سابقه تعبیرات پیچیده سنتی گریزان است. از این رو، رعایت ایجاز و دوری از اطناب در تمام آثارش هویداست.
- خلق تمثیلهای حکیمانه: او تمثیل را شگردی هنری برای درک بهتر موضوع میدانست و از تمثیلهای بسیار زیبا و دلچسب برای انتقال مفاهیم استفاده میکرد.
- پاسی از زبان فارسی اصیل: با آن که بر زبانهای انگلیسی، فرانسوی، آلمانی و عربی تسلط داشت، هرگز اجازه نداد واژه های بیگانه ساختار زبانش را تخریب کنند و بسامد کلمات بیگانه در نثر او بسیار پایین است (مگر در موارد اصطلاحات متداول مانند «انگیزیسیون» به معنای تفتیش عقاید).
- واژهگزینی و تعبیرسازی نو: کاربرد تعبیرات نو و آمیخته با ذوق مانند «سادهدلانه»، «طاقتآزمای زندگی هرروزینه»، «بلندپروازیها»، «قصه پرداختن»، «فراز آمدن» و «بیشترینه» در آثارش به وفور دیده میشود.
- زبان زنده و نزدیک به محاوره: استفاده از کنایهها و ترکیبهای زبان زنده و محاورهای، بدون آن که شأن کلام تنزل یابد یا به عامیانه سطح پایین بدل شود.
- روایت داستانوار زندگی نامهها (بیوگرافیها) : او قالبهای تکراری شرححالنویسی را شکست و بیوگرافی بزرگان را در چارچوب داستانی روان با حسن مطلع و دیباچهای زیبا ارائه داد. برای نمونه در فرار از مدرسه (زندگی امام محمد غزالی) مینویسد : «در آن روز نشناخته سال ۴۵۰ هجری وقتی در خانه پیشوری کممایه اما پرهیزکار از اهل تاوران توس پسری به دنیا آمد، مرد خدا در یک لحظه سعادت عالیترین رؤیای عمر خویش را در حال تحقق یافت…»
- ساختار جملات کوتاه: بهرهگیری از جملات کوتاه برای انتقال سریعتر و آسانتر مفاهیم به ذهن مخاطب.
- نثر شاعرانه و آرایههای ادبی: نثری زنده و نزدیک به شعر که از آرایههایی چون تشبیه، استعاره، سجع، تمثیل، مراعات نظیر و کنایه با هنرمندی بهره میگیرد.
- غنای واژگانی و تنوع در لحن: بهرهگیری از شواهد شعری و اقوال پیشینیان، همراه با تغییر لحن بر حسب مقتضای سخن تا خواننده هرگز دچار ملال و مواجهه با عبارات کلیشهای نشود.
- ارجاع دقیق و مناسب به منابع دست اوّل.
۵. نگاهی کوتاه به کارنامه آثار و گسترۀ اندیشۀ دکتر عبدالحسین زرینکوب
جامعیت علمی دکتر زرینکوب چنان است که میتوان از او به عنوان یک «علامه» یاد کرد؛ چرا که در هر حوزهای دست به قلم برده، اثری زیربنایی خلق کرده است. فهرستی از آثار برجسته او عبارتند از:
- در نقد ادبی و شعر : فلسفه شعر، فن شعر (ترجمه بوطیقای ارسطو از مراجع تز دکتری)، نقد ادبی (در دو جلد؛ کتابی زیربنایی که او را به پایهگذار اصلی نقد ادبی مدرن در ایران بدل ساخت)، با کاروان حله (زندگی نامه شاعران)، شعر بیدروغ، شعر بینقاب (فنون، سبک و نقد تطبیقی شعر قدیم و معاصر)، سیری در شعر فارسی.
- در تاریخ و فرهنگ: دو قرن سکوت (حوادث دو سده نخست اسلام تا دورۀ طاهریان)، تاریخ ایران بعد از اسلام، بامداد اسلام (آغاز اسلام تا پایان امویان)، کارنامه اسلام، تاریخ در ترازو (مسائل و فلسفه تاریخ)، تاریخ مردم ایران( مباحث اجتماعی و مردمشناختی) و مقالات متعدد در دائرهالمعارف فارسی غلامحسین مصاحب.
- در عرفان و تصوف: ارزش میراث صوفیه، جستجو در تصوف ایران و دنباله جستجو در تصوف ایران.
- در شرححال و تکنگاریها: از کوچه رندان (درباره حافظ)، فرار از مدرسه( درباره امام محمد غزالی).
- مجموعهمقالات و گفتارها: یادداشتها و اندیشهها، نه شرقی، نه غربی، انسانی، با کاروان اندیشه، دفتر ایام، نقش بر آب.
- در مولویشناسی: بحر در کوزه (نقد و تفسیر قصهها و تمثیلات مثنوی)، سرّ نی (نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی دو جلدی مثنوی)، پلهپله تا ملاقات خدا (زندگی، اندیشه و شخصیت مولانا). همچنین ایشان دستنویسی به نام نردبان آسمان داشتند که پیش از چاپ مفقود شد و بعدها بر اساس آن، کتاب نردبان شکسته (تفسیر دو دفتر اول مثنوی) را تدوین کردند.
۶. زیباشناسی و هنر نامگذاری کتابها
یکی از زوایای هنری و چشمگیر در آثار دکتر زرینکوب، هوشمندی و جاذبه شگفتانگیز در نامگذاری کتابهای اوست. عناوین آثار او -که غالباً برگرفته از تعابیر شعری و اصطلاحات اصیل است -خواننده را به کنجکاوی و کشش وا میدارد: دو قرن سکوت، با کاروان حله، شعر بیدروغ، شعر بینقاب، فرار از مدرسه (که به جای عنوانی ساده، تحول درونی غزالی را به پرسش میکشد)، دفتر ایام، نقش بر آب، بحر در کوزه، سرّ نی، پلهپله تا ملاقات خدا، نردبان آسمان و نردبان شکسته.
اگرچه امروز جامعه علمی و حوزههای فرهنگی ما از وجود جسمانی این استاد فرزانه و طراز اول محروم شدهاند، اما آثار گرانسنگ او به عنوان مراجع و منابعی همیشگی و جاودان در اختیار شاگردان و دوستدارانش قرار دارد. نام و یاد استاد دکتر عبدالحسین زرینکوب همواره در عرصه اندیشه، تاریخ و ادبیات ایرانزمین زنده، خجسته و پایداری خواهد داشت. برادر ایشان دکتر حمید زرین کوب، استاد درگذشته در تابستان ۱۳۶۶، که ۱۴ سال از برادر مهتر، عبدالحسین، کهتر بودند، استاد پیشین دانشگاه های فردوسی مشهد و تهران بودند که به ویژه در حوزه ادبیات معاصر سرآمد بود و فرزند ایشان و برادر زاده دکتر عبدالحسین زرینکوب، دکتر روزبه زرین کوب، اکنون استاد تاریخ دانشگاه تهران است و دوست و رفیق دورۀ کودکی من در مشهد بود.
روان دکتر عبدالحسین و دکتر حمید زرین کوب و پدر بزرگوار من زنده یاد – دکتر سید محمد علوی مقدم- که دوستی دیرینه ای با دکتر حمید داشتند در سرای باقی، مینوی و شادمان باد.
* عضو هیات علمی دانشگاه حکیم سبزواری و پژوهشگر ادبی
5959
