برگزیده- گزارش لوموند – مترجم مهسا مژدهی: پس از سه روز غیبت و سکوت، سرانجام تصویری از ژنرال آسیمی گویتا در حساب رسمی ریاستجمهوری مالی در شبکه اجتماعی ایکس منتشر شد. در ۲۸ آوریل، زمانی که اقتدار ژنرال آسیمی گویتا در پی حمله گسترده و هماهنگ گروه مسلح «جماعت نصرتالاسلام والمسلمین» (شاخه القاعده در منطقه ساحل) و نیروهای طوارق طرفدار استقلال از جبهه آزادی آزواد در چندین منطقه مالی به چالش کشیده شده بود، او در حال دیدار با افسران روس و سفیر روسیه در باماکو دیده شد.
هدف از انتشار این تصویر، القای آرامش بود؛ اینکه رئیس دولت زنده است، همچنان کنترل اوضاع را در دست دارد و اتحاد مالی با روسیه پابرجاست. با این حال، عکس بیش از آنکه نشانه قدرت باشد، رنگ و بوی ضعف داشت. برای حکومت نظامی مالی و همچنین مسکو، حملات ۲۵ آوریل از سوی گروههای مسلح و نیروهای آزواد، شکستی تحقیرآمیز و بیسابقه به شمار میرفت.
یک روز بعد، نیروهای «سپاه آفریقا» یعنی تشکیلاتی که وزارت دفاع روسیه برای جایگزینی شرکت نظامی خصوصی واگنر در آفریقا ایجاد کرده است، بدون مقاومت از شهر کیدال، پایگاه اصلی شورشیان طوارق در شمال مالی، عقبنشینی کردند و در حالی که دشمنانشان با تمسخر آنها را بدرقه میکردند، شهر را ترک گفتند.
این اتفاق از نظر نمادین اهمیت زیادی داشت. در نوامبر ۲۰۲۳، مزدوران واگنر همین شهر صحرایی را تصرف کرده و پرچم سیاه خود با نشان جمجمه را بر فراز قلعه دوران استعمار در کیدال برافراشته بودند. آن پیروزی بعدها به یکی از دستاوردهای مهم ژنرال گویتا تبدیل شد؛ کسی که با شتاب از «بازگشت حاکمیت مالی بر تمام خاک کشور» سخن گفته بود.
اما بازپسگیری کیدال تنها ضربه واردشده به حکومت نظامی باماکو و حامیان روس آن نبود. در همان ۲۵ آوریل، نیروهای جماعت نصرتالاسلام والمسلمین به شهر نظامی کاتی ــ مهمترین پایگاه حکومت نظامی و واقع در حدود ۲۰ کیلومتری پایتخت ــ حمله کردند. در میان کشتهشدگان این حمله، ژنرال سادیو کامارا، وزیر دفاع و نفر دوم رژیم نظامی مالی نیز قرار داشت که در اثر انفجار خودروی بمبگذاریشده مقابل محل سکونتش جان باخت. این مقام ارشد نظامی نیز، همانند ماجرای کیدال، نتوانست روی کمک شرکای روس خود حساب کند؛ شرکایی که عملاً ناتوان از واکنش مؤثر بودند.
بین دو تا دو هزار و پانصد نیرو
کامارا از سال ۲۰۲۰ نقشی کلیدی در چرخش راهبردی مالی از فرانسه به سمت روسیه ایفا کرده بود. او از معماران ورود واگنر به مالی در سال ۲۰۲۱ بود و پس از مرگ یوگنی پریگوژین، بنیانگذار این گروه، تمایلی به جایگزینی واگنر با سپاه آفریقا نداشت.
پریگوژین در ۲۳ اوت ۲۰۲۳، دو ماه پس از شورش نافرجامش علیه ولادیمیر پوتین، در انفجار هواپیمایی در روسیه کشته شد. حکومت نظامی مالی که از همکاری با شبکه واگنر رضایت داشت، نگران بود با تغییر این ساختار هم از نظر عملیاتی و هم از نظر مالی متضرر شود.
با این حال، پس از بیش از یک سال مذاکره، باماکو در برابر فشارهای مسکو عقب نشست و سپاه آفریقا به تدریج جای واگنر را گرفت. سرانجام در ۶ ژوئن ۲۰۲۵، گروه واگنر در کانال اصلی تلگرام خود رسماً اعلام کرد که پس از «تکمیل مأموریت» در مالی، به کشور بازمیگردد.
البته در عمل، شمار زیادی از نیروهای واگنر و حتی برخی فرماندهان آن، با امضای قراردادهایی با وزارت دفاع روسیه در مالی ماندند. این نیروها با جذب افراد جدید تقویت شدند و تعداد اعضای سپاه آفریقا در مالی به حدود دو تا دو هزار و پانصد نفر رسید؛ رقمی تقریباً برابر با اوج حضور واگنر در این کشور.
در حالی که واگنر تا حدی استقلال عمل داشت، لو آزبورن، پژوهشگر سازمان غیردولتی «اینپکت»، میگوید: «تمام زنجیره فرماندهی سپاه آفریقا از اعضای سازمان اطلاعات نظامی روسیه (GRU) تشکیل شده و مستقیماً به کرملین پاسخ میدهد.»
اتهام نقض حقوق غیرنظامیان
یک سال پس از این انتقال، کارنامه نیروهای جدید روسیه در مالی چندان درخشان ارزیابی نمیشود. با وجود ارسال گسترده تجهیزات نظامی و افزایش پشتیبانی هوایی ــ بهویژه از طریق پهپادهای مسلح و بالگردها ــ نیروهای وابسته به وزارت دفاع روسیه در مهار راهبرد فرسایشی جهادگرایان با مشکل روبهرو هستند.
در میان فرماندهان ارتش مالی نیز تردیدهای جدی درباره کارآمدی این نیروها وجود دارد.
یکی از افسران مالی میگوید: «مزدوران واگنر استقلال عمل بیشتری داشتند، سریعتر واکنش نشان میدادند و تجربه جنگی بیشتری داشتند. آنها نتایج ملموستری به دست میآوردند، هرچند روشهایشان اغلب افراطی بود.» اشاره او به کشتارهای متعدد غیرنظامیان در عملیاتهای واگنر در مناطق مختلف مالی است.
سپاه آفریقا که در قالب همکاری رسمی میان دو دولت فعالیت میکند، بهطور رسمی مسئول پشتیبانی و آموزش ارتش مالی است. نیروهای آن اکنون عمدتاً در پایگاههای شمال و مرکز کشور مستقر هستند و کمتر از گذشته در گشتهای مشترک با ارتش مالی شرکت میکنند.
با این حال، این کاهش حضور میدانی مانع از بروز تخلفات نشده است. یکی از فرماندهان جبهه آزادی آزواد میگوید: «واگنر یا سپاه آفریقا فرقی با هم ندارند؛ فقط اسمشان عوض شده است.»
در باماکو، افسران روس در مقر سابق واگنر و مرکز لجستیکی آن در فرودگاه مستقر شدهاند؛ جایی که هواپیماهای ترابری همچنان شبانه در آن رفتوآمد میکنند. این مرکز راهبردی که در حملات اواخر آوریل هدف قرار گرفت، اخیراً تحت تدابیر امنیتی شدیدتری قرار گرفته است.
روسیه ناچار به پذیرش مسئولیت
از سپتامبر ۲۰۲۵، زمانی که جهادگرایان مسیرهای ورود سوخت به مالی را مسدود کردند و سپس در اوایل ماه مه محاصره کامل باماکو را با هدف جلوگیری از ورود افراد و کالاها آغاز کردند، سپاه آفریقا نیز در تأمین امنیت کاروانهای تدارکاتی به مقصد پایتخت مشارکت داشته تا حکومت نظامی بتواند به حیات خود ادامه دهد.
در حالی که بسیاری، با مشاهده وضعیت بحرانی مالی، درباره میزان قابل اعتماد بودن روسیه تردیدهایی مطرح کردهاند، سخنگویان سپاه آفریقا از اواخر آوریل حضور خود را در شبکههای اجتماعی پررنگتر کردهاند و تلاش میکنند تصویری از یک نیروی روسی پیروز و حامی دولت مالی ارائه دهند.
اما همین رویکرد، روسیه را ناچار کرده است مسئولیت حضور نیروهایش را آشکارا بپذیرد؛ موضوعی که در دوران واگنر معمولا از آن طفره میرفت.
آزبورن میگوید: «هیچکس واقعا این ادعا را باور نمیکرد، اما یکی از مزیتهای واگنر برای کرملین این بود که اگر اتفاقی بد رخ میداد، میتوانست تقصیر را گردن فرماندهان واگنر بیندازد و بگوید: “این کار ما نیست، کار آنهاست.” اما حالا که سپاه آفریقا مستقیماً زیر نظر وزارت دفاع روسیه فعالیت میکند، دیگر چنین بهانهای وجود ندارد.»
با وجود همه این ضعفها، بسیاری از نظامیان مالی معتقدند چارهای جز ادامه همکاری با روسها ندارند.
همان افسر مالی میگوید: «انتخابهای زیادی نداریم. روسها کمکاریها و ضعفهای خودشان را دارند، اما دستکم به ما کمک میکنند. اگر آنها اینجا نبودند، احتمالاً مدتها پیش شکست خورده بودیم.»
۳۱۲/۴۲
