به گزارش برگزیده در دو دهه گذشته دولتها تلاش خود را بر کنترل مصرف بنزین قرار دادهاند. در ابتدای دهه ۸۰ سطح مصرف بنزین و دیگر حاملهای انرژی آنقدر بود که دولتها (هم دولت اصلاح طلب خاتمی و هم دولت اصولگرای احمدینژاد) به دنبال اقداماتی رفتند که به کاهش مصرف منجر شود. دستکاری قیمتی آن راه کاری بود که از نظر اقتصاددانان نزدیک دولت میتوانست به نحوی محسوس مصرف بنزین را کاهش دهد؛ در عمل اما چنین نشد.
در سال ۸۵ که قیمت هر لیتر بنزین ۱۰۰ تومان بود، ایرانیان روزانه ۷۳ میلیون و ۷۰۰ هزار لیتر بنزین مصرف میکردند. از آن زمان تا به امروز قیمت نرخ سوم به پنج هزار تومان رسیده، یعنی ۵۰ برابر ۲۰ سال پیش اما مصرف بنزین به روزانه بیش از ۱۲۹ میلیون لیتر افزایش یافته است.
در طول این سالها کمترین میزان مصرف روزانه بنزین با ۵۹ میلیون و ۹۰۰ هزار لیتر در سال ۹۰ به دست آمد. بیشترین مصرف روزانه بنزین هم در سال ۱۴۰۴ با مصرف روزانه ۱۳۰ میلیون لیتر حاصل شد. درواقع مصرف بنزین در این مدت ۲.۱ برابر شده است. این در حالی است که قیمت بنزین چندین و چند بار افزایش یافت از جمله در آبان ۹۸ که روزهایی سخت و تلخ در کشور رقم خورد.
در شرایطی هم اکنون میان تولید و نیاز مصرفی شکاف ۱۵ میلیون لیتری در روز شکل گرفته که به نظر میرسد باز هم بخشی از تحلیلگران اقتصادی تصور میکنند صرف بازی با قیمت و گران سازی هم میتواند به کاهش مصرف منجر شود و هم درآمدی را نصیب دولت خواهد کرد. در عمل اما هیچ کدام از این اهداف رسمی و غیررسمی محقق نشدهاند.
افزایش قیمت سوخت معمولاً بهعنوان سریعترین ابزار کنترل مصرف مطرح میشد، اما شرایط کنونی کشور چنین امکانی را محدود کرده است. به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، هر گونه افزایش قیمت بنزین در فضای جنگی و فشارهای معیشتی، میتواند آثار اجتماعی و روانی گستردهای در جامعه بر جای بگذارد و هزینههایی فراتر از منافع اقتصادی آن ایجاد کند. بنابراین، سیاستگذاری امروز باید بر این اصل استوار باشد که مصرف را بدون افزایش قیمت مدیریت کنیم؛ هدفی که هرچند دشوار است، اما با مجموعهای از اقدامات مدیریتی، فنی و فرهنگی کاملاً دستیافتنی خواهد بود.
بررسی آمارها نشان میدهد تنها زمانی که مصرف بنزین به نحوی محسوس کاهش پیدا کرد در سال ۹۹ بود آن هم نه به دلیل جراحی قیمتی آبان ۹۸؛ بلکه به دلیل شیوع ویروس کرونا در طول سال ۹۹ مصرف بنزین روزانه ۱۴ میلیون لیتر کاهش یافت. درواقع شیوع کرونا با تحمیل تعطیلیهای گسترده به کشور زمینه را برای کاهش تردد و متعاقب آن کاهش مصرف حاملهای انرژی و بنزین مهیا کرد. بنابراین افزایش قیمت با هدف کاهش مصرف با وجود تکرار چند باره آن در ایران، هیچگاه محقق نشده است.
در مورد افزایش درآمدها هم به نظر میرسد تحلیلگران اقتصاد آزاد اشتباه میکنند. بررسیها نشان میدهد دولتها بزرگترین قربانیان تورم هستند و به این اعتبار هر سیاست تورمزایی که اجرا شود در نهایت به افزایش هزینههای دولت منجر میشود. یک بررسی نشان میدهد افزایش یک درصد تورم در سال بعد، ۳.۵ درصد بر هزینههای دولت خواهد افزود. دولت در ایران بزرگترین مصرف کننده هم هست و بنابراین هر افزایش درآمدی از طریق گران سازی خدمات دولتی، در نهایت به افزایش ناترازیها در بخشهای دیگر از جمله بخش مالی منجر میشود.
شکاف فعلی میان تولید و مصرف بنزین و دیگر حاملهای انرژی یک شکاف واقعی غیرقابل چشمپوشی است و به نظر میرسد تا زمانی که دولت نتواند تولید را به نحوی چشمگیر افزایش دهد، این دست اقدامات مانند گرانسازیها بتواند کمک شایانی به رفع ناترازی انرژی کند.
۲۲۳۲۲۹
