به گزارش خبرگزاری برگزیده ماهور میتواند شاد، حماسی، رسمی، باشکوه، عاطفی یا حتی اندوهگین باشد. آنچه هویت این دستگاه را شکل میدهد، فقط ترتیب نتها نیست؛ بلکه نحوه حرکت ملودی میان گوشهها و بازگشت آن به مرکز اصلی دستگاه است.
دستگاه ماهور چیست؟
ماهور یکی از هفت دستگاه اصلی موسیقی کلاسیک ایرانی است. این هفت دستگاه عبارتاند از:
- شور
- ماهور
- همایون
- سهگاه
- چهارگاه
- نوا
- راستپنجگاه
در برخی تقسیمبندیها، آوازهایی مانند بیات ترک، دشتی و افشاری نیز در قالب مجموعهای گستردهتر از دستگاهها و آوازهای موسیقی ایرانی بررسی میشوند. با این حال، ماهور در ردیف موسیقی ایرانی جایگاهی مستقل و تثبیتشده دارد.
از نظر فواصل، ماهور تا حدی به گام ماژور در موسیقی غربی شباهت دارد. به همین دلیل، گاهی برای توضیح ساده آن گفته میشود که ماهور «ماژور ایرانی» است. این تشبیه برای آشنایی اولیه مفید است، اما تعریف دقیقی به شمار نمیرود.
ماهور علاوه بر ساختمان فواصل، به رفتار ملودیک گوشهها، تغییر مراکز صوتی، شیوه اجرای نتها و رابطه میان شاهد و ایست وابسته است. بنابراین، هر ملودی در گام ماژور غربی را نمیتوان ماهور دانست. تفاوت اصلی در شیوه حرکت موسیقی درون این ساختار شکل میگیرد.
تاریخچه دستگاه ماهور
تاریخ دقیق شکلگیری ماهور بهعنوان یک دستگاه مستقل، مانند بسیاری از بخشهای تاریخ موسیقی ایران، بهطور کامل و پیوسته مستند نشده است. بخش مهمی از اطلاعات مربوط به نظامهای موسیقایی گذشته از رسالههای موسیقیدانانی مانند فارابی، ابنسینا، صفیالدین ارموی، قطبالدین شیرازی و عبدالقادر مراغی به دست آمده است.
با این حال، نمیتوان با اطمینان گفت دستگاههای امروزی دقیقاً همان مقامهای موسیقی قرون گذشته هستند. پژوهشهای تاریخی نشان میدهند که ساختار دستگاهی امروز، بهویژه در دوره قاجار و در سده سیزدهم هجری شمسی، بهتدریج در جریان گردآوری و ساماندهی ردیف تثبیت شده است.
در این دوره، ملودیهای قدیمیتر با قطعات و مسیرهای ملودیک جدیدتر ترکیب شدند و مجموعهای شکل گرفت که بعدها در قالب ردیفهای آموزشی و اجرایی مورد استفاده قرار گرفت.
نقش میرزا عبدالله در تدوین ردیف
میرزا عبدالله از مهمترین چهرههای تاریخ موسیقی دستگاهی ایران است. ردیفی که به او نسبت داده میشود، یکی از پایههای اصلی آموزش موسیقی ایرانی در دوره معاصر به شمار میرود.
تدوین و انتقال این ردیف باعث شد دستگاههایی مانند ماهور از شکل شفاهی صرف فاصله بگیرند و در قالبی منظمتر به نسلهای بعد منتقل شوند. البته روایتهای مختلف ردیف در تعداد گوشهها، ترتیب آنها و برخی جزئیات اجرایی با یکدیگر تفاوت دارند.
از نمونههای اولیه نتنگاری ردیف نیز میتوان به نتنویسی سالار معزز از روایت حسینخان هنگآفرین اشاره کرد که با عنوان «دستگاه ماهور» در سال ۱۲۹۰ در برلین منتشر شد. پس از آن، روایتهای دیگری از ردیف میرزا عبدالله و آقا حسینقلی نیز به نت درآمدند و آموزش رسمیتر موسیقی دستگاهی گسترش پیدا کرد.
به همین دلیل، تاریخ ماهور را بهتر است تاریخ یک گام ثابت و باستانی ندانیم؛ بلکه باید آن را بخشی از روند شکلگیری، تدوین و آموزش نظام دستگاهی موسیقی ایران در نظر بگیریم.
ویژگیهای اصلی دستگاه ماهور
مهمترین ویژگیهای دستگاه ماهور را میتوان در چند مورد خلاصه کرد:
شباهت نسبی به گام ماژور
ساختمان فواصل ماهور در برخی موقعیتها به گام ماژور غربی نزدیک است. همین ویژگی باعث شده است این دستگاه در تنظیمهای ارکسترال و برخی تجربههای تلفیقی، امکان گفتوگوی بیشتری با موسیقی غربی داشته باشد.
با این حال، تفاوت در کوک، فواصل، نتهای متغیر و نحوه حرکت ملودی باعث میشود ماهور همچنان هویت مستقل خود را حفظ کند.
گستره ملودیک وسیع
ماهور از نظر حرکت ملودی، دستگاهی گسترده است. اجرای آن میتواند از محدودههای بم آغاز شود و به مناطق اوج برسد. این ویژگی، امکان نمایش توانایی خواننده و نوازنده را فراهم میکند.
تنوع گوشهها
ماهور مجموعهای از گوشههای مختلف دارد که هر کدام بخشی از مسیر دستگاه را میسازند. تعداد این گوشهها در روایتهای مختلف ردیف یکسان نیست و ممکن است از حدود ۲۰ گوشه در برخی روایتهای آوازی تا بیش از ۵۰ گوشه در بعضی روایتهای سازی متفاوت باشد.
امکان تغییر رنگ و مرکز صوتی
یکی از جذابترین ویژگیهای ماهور، تغییر فضای صوتی در جریان اجرای گوشههاست. گوشه دلکش در این زمینه اهمیت ویژهای دارد و میتواند مرکز صوتی را به درجه پنجم منتقل کند. در نتیجه، شنونده همچنان در فضای کلی ماهور قرار دارد، اما رنگ و حالوهوای موسیقی تغییر میکند.
گوشههای مهم دستگاه ماهور
گوشهها، مسیرهای ملودیک و بخشهای مختلف دستگاه را تشکیل میدهند. ترتیب و تعداد آنها در ردیفهای گوناگون یکسان نیست، اما برخی گوشهها جایگاه مهمتری دارند.
درآمد
درآمد معمولاً آغاز اجرای دستگاه ماهور است. در این بخش، مرکز صوتی دستگاه تثبیت میشود و ویژگیهای اصلی ماهور به شنونده معرفی میگردد.
درآمد را میتوان نقطه شروع روایت ماهور دانست؛ جایی که فضای کلی دستگاه شکل میگیرد و مسیر حرکت ملودی مشخص میشود.
گشایش
گشایش دامنه حرکت ملودی را نسبت به درآمد بیشتر میکند. این گوشه به موسیقی امکان میدهد از فضای ابتدایی فاصله بگیرد و به مناطق گستردهتری حرکت کند.
نام این گوشه نیز با ویژگی آن تناسب دارد؛ زیرا در اجرای آن، نوعی باز شدن و گسترش در فضای موسیقایی احساس میشود.
داد
داد از گوشههای شناختهشده ماهور است و معمولاً تحرک بیشتری نسبت به درآمد دارد. این گوشه در بسیاری از اجراها فرصتی برای نمایش توانایی نوازنده یا خواننده فراهم میکند.
دلکش
دلکش یکی از مهمترین گوشههای دستگاه ماهور است. این گوشه با ایجاد تغییر در مرکز صوتی و رنگ ملودیک، فضای متفاوتی در دستگاه به وجود میآورد.
اهمیت دلکش در آن است که نشان میدهد ماهور یک فضای صوتی ثابت نیست. موسیقی میتواند از رنگ اصلی دستگاه فاصله بگیرد، حالوهوایی عاطفیتر پیدا کند و سپس دوباره به فضای اصلی بازگردد.
شکسته
شکسته از دیگر گوشههای مهم ماهور است که فضای ملودیک آن با درآمد تفاوت دارد. این گوشه امکان حرکت به محدودههای دیگر و گسترش بیان آوازی را فراهم میکند.
نیشابورک و نیریز
نیشابورک و نیریز مسیرهای دیگری برای حرکت در دستگاه ماهور هستند. این گوشهها به نوازنده یا خواننده امکان میدهند میان مناطق صوتی مختلف جابهجا شود و در نهایت به فضای اصلی دستگاه بازگردد.
عراق
عراق از گوشههای مهم بخش اوج ماهور است. این گوشه بهخصوص در آواز اهمیت زیادی دارد و به خواننده اجازه میدهد از محدوده صوتی بالاتر و تواناییهای تکنیکی خود استفاده کند.
راک و راک هندی
راک و راک هندی معمولاً در بخشهای پایانیتر مسیر ماهور قرار میگیرند و رنگ متفاوتی به دستگاه میدهند. حضور این گوشهها نشان میدهد دستگاههای موسیقی ایرانی مجموعههایی کاملاً بسته و یکدست نیستند، بلکه در طول تاریخ عناصر و مسیرهای ملودیک متنوعی را در خود جای دادهاند.
تفاوت ماهور با دیگر دستگاههای موسیقی ایرانی
ماهور معمولاً در مقایسه با شور، فضای بازتر و روشنتری دارد. شور اغلب با حالوهوایی درونگراتر و گاه اندوهگین توصیف میشود، در حالی که ماهور بیشتر با گشایش، استواری و شکوه ارتباط پیدا میکند.
چهارگاه نیز مانند ماهور میتواند حس قدرت و شکوه ایجاد کند، اما معمولاً فشردهتر، پرتنشتر و نمایشیتر شنیده میشود. ماهور در مقابل، فضای گستردهتر و بازتری دارد.
راستپنجگاه نیز رابطه نزدیکی با ماهور دارد و برخی نظریهپردازان آن را در خانوادهای نزدیک به ماهور بررسی میکنند. با این حال، در ردیفهای مختلف درباره نسبت این دو دستگاه تقسیمبندی یکسانی وجود ندارد.
حالوهوای دستگاه ماهور چگونه است؟
رایجترین توصیف درباره ماهور این است که «شاد» است؛ اما این توصیف کامل نیست. ماهور میتواند ویژگیهای زیر را داشته باشد:
- روشن و گشایشگر؛
- باشکوه و رسمی؛
- حماسی و پرقدرت؛
- عاطفی و عاشقانه؛
- اجتماعی و جمعی؛
- اندوهگین یا همراه با حسرت.
این تنوع به گوشههای مختلف و نحوه اجرای آنها مربوط میشود. برای نمونه، ورود به دلکش میتواند فضای قطعه را از روشنایی ابتدایی ماهور به حالتی کشیدهتر و عاطفیتر ببرد. در مقابل، عراق و برخی گوشههای اوج، امکان اجرای پرقدرت و نمایشی را فراهم میکنند.
بنابراین، ماهور بیش از آنکه نماینده یک احساس واحد باشد، میدان گستردهای از احساسات را در اختیار آهنگساز، خواننده و نوازنده قرار میدهد.
مشهورترین آثار موسیقی ایرانی در دستگاه ماهور
مرغ سحر
«مرغ سحر» ساخته مرتضی نیداوود با شعر ملکالشعرای بهار، یکی از مشهورترین آثار موسیقی ایرانی در دستگاه ماهور است. نخستین ضبط این تصنیف در سال ۱۳۰۶ با صدای ملوک ضرابی و تار مرتضی نیداوود انجام شد.
این اثر بعدها با اجراهای هنرمندانی مانند قمرالملوک وزیری و محمدرضا شجریان به یکی از ماندگارترین قطعات موسیقی معاصر ایران تبدیل شد.
اهمیت «مرغ سحر» فقط به شهرت آن محدود نمیشود. این تصنیف نشان میدهد ماهور میتواند علاوه بر شادی و شکوه، حامل مفاهیم اجتماعی، سیاسی و اعتراضی نیز باشد.
ز من نگارم
«ز من نگارم» از تصنیفهای شناختهشده درویشخان در دستگاه ماهور است. این اثر نمونهای از پیوند موسیقی دستگاهی دوره قاجار با فرم تصنیف و مخاطب عمومی محسوب میشود.
بازخوانی آثار درویشخان توسط هنرمندان دورههای بعد، از جمله محمدرضا لطفی، باعث شد این قطعات همچنان در حافظه شنیداری مخاطبان باقی بمانند.
سپیده
«سپیده» ساخته محمدرضا لطفی، با صدای محمدرضا شجریان و اجرای گروه شیدا، نمونهای مهم از استفاده از ظرفیتهای ماهور در موسیقی اجتماعی و جمعی معاصر است.
این اثر نشان میدهد ماهور میتواند از قالبهای سنتی فراتر برود و برای بیان مفاهیم عمومی، اجتماعی و امیدبخش نیز به کار گرفته شود.
رمز عشق
«رمز عشق» از دیگر آثاری است که در کارنامه محمدرضا لطفی و در ارتباط با دستگاه ماهور مورد توجه قرار گرفته است. این اثر نمونهای از حضور ماهور در موسیقی هنری معاصر ایران به شمار میرود.
ماهور در موسیقی ارکسترال و تلفیقی
شباهت نسبی ماهور به برخی ساختارهای موسیقی غربی، زمینه را برای استفاده از آن در تنظیمهای ارکسترال و تلفیقی فراهم کرده است. البته این شباهت به معنای یکسان بودن ماهور با گام ماژور نیست و آهنگساز باید تفاوتهای کوک، فواصل و رفتار ملودیک موسیقی ایرانی را در نظر بگیرد.
مجموعه «جام تهی» و آثار مرتبط با آن، از نمونههای شاخص حضور ماهور در موسیقی ارکسترال است. فریدون شهبازیان این آثار را برای صدای محمدرضا شجریان و ارکستر تنظیم کرد. در بخشهایی از این مجموعه، سازهایی مانند سنتور فرامرز پایور و تار حسین علیزاده نیز حضور دارند.
ماهور در آثار متأخر، بازخوانی قطعات قدیمی و تجربههای تلفیقی نیز همچنان مورد استفاده قرار گرفته است. آلبوم «شب وصل» محمدرضا شجریان را نیز میتوان نمونهای از ارائه ساختار دستگاهی در قالب یک اثر مستقل و معاصر دانست.
چرا دستگاه ماهور اهمیت دارد؟
اهمیت ماهور در این است که به یک احساس خاص محدود نمیشود. این دستگاه میتواند همزمان شکوه، روشنایی، قدرت، عاطفه و اعتراض را بیان کند.
ماهور در تصنیفهای دوره قاجار، آثار اجتماعی موسیقی معاصر، تنظیمهای ارکسترال و اجراهای آوازی جایگاه مهمی داشته است. این دستگاه هم امکان وفاداری به سنت را فراهم میکند و هم میتواند مبنایی برای تجربههای تازه در آهنگسازی باشد.
دستگاه ماهور یکی از گستردهترین و چندظرفیتیترین دستگاههای موسیقی ایرانی است. شباهت نسبی آن به گام ماژور، فضای باز و روشن، گوشههای متنوع و امکان حرکت به مناطق صوتی مختلف، ماهور را به یکی از مهمترین ساختارهای موسیقی دستگاهی تبدیل کرده است.
درآمد، گشایش، داد، دلکش، شکسته، نیشابورک، نیریز، عراق و راک از مهمترین گوشههای این دستگاه هستند. در میان آثار مشهور نیز «مرغ سحر»، «ز من نگارم» و «سپیده» جایگاه ویژهای دارند.
ماهور را نمیتوان فقط یک گام یا مجموعهای از نتها دانست. گام، بیشتر ساختمان صوتی را توضیح میدهد؛ اما دستگاه ماهور مسیری روایی است که موسیقی در آن آغاز میشود، گسترش پیدا میکند، تغییر رنگ میدهد، به اوج میرسد و در نهایت امکان بازگشت به مرکز اصلی خود را پیدا میکند.
۵۹۵۷
