به گزارش خبرگزاری برگزیده؛ انتظارات چندان بالا نبود وقتی رئیسجمهور «رونالد ریگان» و رهبر شوروی، «میخائیل گورباچف»، برای دیداری شتابزده در سال ۱۹۸۶ وارد ریکیاویک، پایتخت ایسلند، شدند. اما آنچه قرار بود گفتوگویی غیررسمی برای احیای مذاکرات هستهای متوقفشده باشد، به یکی از دراماتیکترین رویاروییهای دوران جنگ سرد تبدیل شد.
در دو روز گفتوگو در جزیرهای بادخیز، ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی بیش از آنچه هرکسی تصور میکرد به حذف کامل زرادخانههای هستهای خود نزدیک شدند. هرچند مذاکرات درنهایت فروپاشید، اما همین گفتوگوها بذر معاهدههای مهمی را کاشت که بعدها شمار سلاحهای هستهای جهان را بهطور چشمگیری کاهش داد.
کلاهکهای هستهای به اوجی خطرناک میرسند
در میانه دهه ۱۹۸۰، تهدید نابودی هستهای ــ چه در اثر حملهای تصادفی و چه عمدی ــ بر جهان سایه افکنده بود. ایالات متحده و اتحاد شوروی انبارهایی عظیم از سلاحهای هستهای گرد آورده بودند که در سال ۱۹۸۶ به اوج خود رسید و شمار آنها به حدود ۷۰ هزار کلاهک رسید.
اگرچه نشست نوامبر ۱۹۸۵ در سوئیس میان ریگان و گورباچف یخ روابط میان رهبران دو ابرقدرت هستهای را تا حدی شکست، اما جنگ سرد همچنان در سرمای عمیق خود باقی مانده بود. «گیوم سرینا»، نویسنده کتاب رویایی ناممکن: ریگان، گورباچف و جهانی بدون بمب، میگوید: «میانه دهه ۱۹۸۰ زمان اوج شمار کلاهکهای هستهای بود؛ بنابراین واقعاً دورهای خطرناک به شمار میرفت. هر دو رهبر فهمیده بودند که این مسئله مشکلی بزرگ است و نگهداری از آن زرادخانه هزینه بسیار زیادی دارد.»
در حالی که مذاکرات کاهش تسلیحات به بنبست رسیده بود و هزینههای عظیم نظامی برنامههای اصلاح اقتصادی گورباچف را پیچیدهتر میکرد، او در میانه سپتامبر ۱۹۸۶ پیشنهاد «یک دیدار کوتاه و رودررو» با ریگان را داد تا این بنبست شکسته شود. دو طرف توافق کردند سه هفته بعد در کشور بیطرف ایسلند با یکدیگر دیدار کنند.
مقامهای آمریکایی انتظار چندانی از این دیدار نداشتند. «کن ادلمن»، مدیر کنترل تسلیحات در دولت ریگان و نویسنده کتاب لبه جنگ: در آن آخرهفته ریگان و گورباچف که جهان را تغییر داد، میگوید: «به ما گفته شده بود که گورباچف برای تقویت جایگاه داخلی خود به یک دیدار نمایشی همراه با دست دادن و لبخند مقابل دوربین با ریگان نیاز دارد و قرار نیست این دیدار چندان محتوایی داشته باشد. اما نتیجه درست برعکس از آب درآمد.»
ریکیاویک در ایسلند، ۱۱ اکتبر ۱۹۸۶، با رونالد ریگان دست میدهد.
ریگان و گورباچف دربارهٔ خلع سلاح کامل هستهای گفتوگو میکنند
صبح ۱۱ اکتبر ۱۹۸۶ [۱۹ مهر ۱۳۶۵]، دو رهبر در خانه «هُفدی» در حومه ریکیاویک گرد هم آمدند؛ جایی که دو رقیب در فضایی بسیار محدود در کنار هم قرار گرفتند. سرینا میگوید: «فضا آنقدر کم بود که حتی بعضیها در سرویسهای بهداشتی کار میکردند.»
«جورج شولتز»، وزیر خارجه آمریکا، بعدها به یاد آورد: «حسی منحصربهفرد از عدم قطعیت در فضا وجود داشت. این دیدار خیلی ناگهانی شکل گرفته بود. هیچ چیز قابل پیشبینی به نظر نمیرسید.» ادلمن تصویری تکاندهنده از آن نشست را به یاد میآورد؛ تصویری که سنگینی و اهمیت جلسه را نشان میداد. او میگوید: «دو افسر نظامی ــ یکی شوروی و یکی آمریکایی ــ هر کدام کیف دستیای در اختیار داشتند که حاوی رمزهای هستهای برای نابود کردن کشور طرف مقابل بود. آنها تمام آخر هفته، در حالی که رهبران در اتاق کنفرانس دیدار میکردند، تنها چند قدم با یکدیگر فاصله داشتند.»
پس از گفتوگویی خصوصی و یکساعته با ریگان، گورباچف پیشنهادی چشمگیر روی میز مذاکره گذاشت. او پیشنهاد کرد ذخایر سلاحهای هستهای راهبردی به نصف کاهش یابد و همه موشکهای میانبرد آمریکایی و شوروی در اروپا برچیده شوند.
ادلمن میگوید: «کاملاً روشن بود که گورباچف با کیف دستیای پر از پیشنهاد آمده بود و برای یک نشست صرفاً نمایشی و همراه با لبخند و دست دادن آنجا نبود.» ریگان در اصل با کاهش ۵۰ درصدی موافقت کرد، به شرط آنکه هر توافقی، دو طرف را با زرادخانههایی برابر باقی بگذارد.
در دو روز بعد، دو رهبر دور یک میز مستطیلی جمع میشدند؛ اغلب فقط با حضور دو مترجم، یک یادداشتبردار، شولتز و وزیر خارجه شوروی، «ادوارد شواردنادزه». ادلمن میگوید: «هیچکدام از آنها متن از پیش تعیینشدهای را دنبال نمیکردند. آنها واقعاً آنچه را در ذهنشان بود بیان میکردند.»
پس از مذاکرات شبانه تیمهای دو طرف، ریگان و گورباچف روز بعد دوباره به میز چانهزنی بازگشتند. در ۱۲ اکتبر، مذاکرات به پیشنهادی حیرتانگیز انجامیده بود: حذف کامل سلاحهای هستهای آمریکا و شوروی ظرف ۱۰ سال. این همان خواستهای بود که ریگان چند روز پیشتر بیان کرده و به یکی از مشاورانش گفته بود: «میخواهم از شر آن سلاحهای اتمی خلاص شوم؛ تکتکشان!»
برچیدن همه موشکهای هستهای آرمانی عظیم بود؛ آرمانی که بیتردید با مقاومت قابل توجه متحدان اروپایی آمریکا روبهرو میشد و مستلزم آن بود که دیگر قدرتهای هستهای نیز خلعسلاح شوند. اما برای یک بعدازظهر کوتاه، دو رهبر رقیب به آیندهای عاری از سلاح هستهای اندیشیدند.
با این حال، یک واژه این گفتوگوی تاریخی را متوقف کرد.
رونالد ریگان، یک مترجم و وزیر خارجهٔ آمریکا جورج شولتز در نخستین جلسه خود در خانه هفدی، ۱۱ اکتبر ۱۹۸۶.
مذاکرات بر سر سامانه دفاعی «جنگ ستارگان» فرو میپاشد
«ابتکار دفاع راهبردی» یا SDI، که ریگان در سال ۱۹۸۳ آن را اعلام کرده بود، طرحی برای یک سامانه دفاع موشکی ضدبالستیک مبتنی بر فضا بود و به یکی از پایههای اصلی سیاست نظامی او تبدیل شده بود. منتقدان این سپر آیندهگرایانه را با تمسخر «جنگ ستارگان» مینامیدند و بسیاری از دانشمندان آن را غیرعملی میدانستند. با این حال، گورباچف بیم داشت که SDI مجتمع نظامی-صنعتی شوروی را وادار کند خواهان ادامه هزینههای دفاعی در سطحی بالا شود.
در ریکیاویک، گورباچف آمادگی خود را برای اجازه دادن به تحقیق و آزمایش SDI در آزمایشگاهها اعلام کرد؛ اما نه در فضا. ریگان اما تأکید داشت که سرانجام لازم خواهد بود این فناوری فراتر از آزمایشگاهها نیز آزمایش شود.
بحثها بهتدریج تندتر و تلختر شد و گورباچف از ریگان خواست کوتاه بیاید. مذاکراتی که به بنبست رسیده بود، بر سر آزمایشهای SDI فروپاشید و توافق امضا نشد. سرینا میگوید: «در آن زمان، SDI حتی از نظر فناوری هم امکانپذیر نبود؛ اما همهچیز به همان یک واژه ختم شد: آزمایشگاه.»
گورباچف نوشت: «برای من پذیرفتنی نبود که از یک سو درباره حذف سلاحها روی زمین توافق کنیم و همزمان درِ یک مسابقه تسلیحاتی در فضا را باز بگذاریم.»
ریگان نیز در دفتر خاطرات خود نوشت: «او عبارتی میخواست که SDI را از بین میبرد. بهای آن سنگین بود، اما من آن را نمیفروختم.»
دو طرف تنها بر سر یک چیز توافق داشتند: اینکه طرف مقابل مقصر است. گورباچف در آخرین گفتوگویشان گفت: «فکر نمیکنم شما واقعاً توافق بخواهید. نمیدانم دیگر چه کاری میتوانستم انجام بدهم.»
ریگان پاسخ داد: «میتوانستید بگویید بله.»
و مشاور امنیت ملی جان پویندکستر دربارهٔ مذاکرات نشست ریکیاویک گفتوگو میکنند.
پس از ریکیاویک، معاهدههای مهم کاهش تسلیحات شکل گرفتند
رسانهها به طور گسترده این دیدار را شکستی دیپلماتیک توصیف کردند. اما گورباچف در ریکیاویک به خبرنگاران گفت: «این شکست نیست، بلکه یک گشایش است. ما فراتر از افق را نگاه کردیم تا جهانی بدون سلاح هستهای را تصور کنیم.»
ریگان نیز در سخنرانیای در ساعت پربیننده به مردم آمریکا گفت: «من همچنان خوشبینم که راهی پیدا خواهد شد. در باز است و فرصت آغاز حذف تهدید هستهای در دسترس قرار دارد.»
گفتوگوهای طولانی ریکیاویک راه را برای دو معاهده تاریخی تسلیحات هستهای هموار کرد؛ پس از آنکه گورباچف از اصرار خود بر پیوند زدن کاهش موشکها به محدودیتهای آزمایش SDI دست کشید. در دسامبر ۱۹۸۷، ریگان و گورباچف معاهده «نیروهای هستهای میانبرد» یا INF را امضا کردند تا موشکهای کوتاهبرد و میانبرد را حذف کنند. چهار سال بعد، رهبر شوروی و جانشین ریگان، رئیسجمهور «جورج اچ. دبلیو. بوش»، پیمان START I را امضا کردند؛ پیمانی که سطح سلاحهای هستهای راهبردی را کاهش داد.
گورباچف بعدها به شولتز گفت دیدارش با ریگان در ریکیاویک نقطه عطف جنگ سرد بود، «زیرا برای نخستین بار، دو رهبر به طور مستقیم، در مدتی طولانی و در قالب گفتوگویی واقعی، درباره مسائل کلیدی صحبت کردند.»
منبع: history.com
۲۵۹
