به گزارش خبرگزاری برگزیده، غلامرضا نوری قزلجه، وزیر جهادکشاورزی، درباره وضعیت بازار محصولات کشاورزی گفته است: «امروز دیگر همچون گذشته شاهد قیمتهای سینوسی پیاز، سیبزمینی و گوجهفرنگی در کشور نیستیم؛ چون در حوزه تنظیمگری بهدرستی عمل میکنیم.»
او همچنین بر مدیریت عرضه و تقاضا و استفاده از ظرفیت صادرات برای جلوگیری از ایجاد مازاد یا کمبود در بازار تأکید کرده است. این اظهارنظر یک ادعای مشخص و قابل سنجش اقتصادی است و میتوان آن را با دادههای قیمت و روند بازار مقایسه کرد.
بررسی
برای بررسی این ادعا، ابتدا باید میان «گران شدن»، «نوسان قیمت» و «قیمت سینوسی» تفاوت گذاشت. قیمت سینوسی صرفاً به معنای افزایش قیمت نیست؛ بلکه به رفتوبرگشتهای قابل توجه قیمت در دورههای متوالی گفته میشود. برای مثال، اگر قیمت محصولی افزایش پیدا کند، سپس کاهش یابد و بعد دوباره جهش کند و این چرخه چند بار تکرار شود، میتوان از یک الگوی نوسانی سخن گفت. بنابراین افزایش قیمت یک محصول در یک ماه، بهتنهایی سینوسی بودن آن را اثبات نمیکند.
در میان سه محصول مورد اشاره وزیر، سیبزمینی مهمترین مورد برای بررسی وضعیت بازار است. براساس آمار تورم تیرماه ۱۴۰۵، قیمت سیبزمینی نسبت به خردادماه ۲۰.۵ درصد افزایش داشته است.
این رشد ماهانه رقم قابل توجهی است و نشان میدهد بازار سیبزمینی در تیرماه با فشار قیمتی روبهرو بوده است؛ هرچند این عدد بهتنهایی نمیتواند سینوسی بودن قیمت را ثابت کند. برای اثبات یک چرخه قیمتی، باید روند افزایش و کاهش قیمت در چند ماه متوالی بررسی شود.
اهمیت این داده زمانی بیشتر میشود که تحولات مردادماه را نیز در کنار آن قرار دهیم. در ابتدای مرداد، برای تعدیل قیمت سیبزمینی، توقف موقت صادرات این محصول در دستور کار قرار گرفت.
همزمان سازمان تعاون روستایی مأمور شد با استفاده از ظرفیت موجود، سیبزمینی را به شکل مستقیم از مزرعه به مصرفکننده عرضه کند. نرخ اعلامشده برای این عرضه حدود ۵۵ تا ۶۵ هزار تومان بود. این مداخله بهتنهایی به معنای سینوسی بودن قیمت نیست، اما نشان میدهد بازار با فشار قیمتی مواجه بوده است.
در ۱۱ مرداد نیز رئیس اتحادیه بارفروشان اعلام کرد قیمت سیبزمینی در میدان مرکزی از ۵۰ هزار تومان به ۷۰ هزار تومان رسیده است. او همچنین تأکید کرد ممنوعیت صادرات بهتنهایی برای تنظیم بازار کافی نیست و نظارت از مبدأ نیز باید انجام شود.
این نرخ، گزارش یک مقام صنفی از بازار عمدهفروشی است و نباید با شاخص رسمی قیمت مصرفکننده یکسان در نظر گرفته شود؛ با این حال، در کنار رشد ۲۰.۵ درصدی تیرماه و مداخلات دولت، قرینهای از ادامه فشار قیمتی است.
در هفته سوم مرداد نیز نرخنامه عمدهفروشی میدان بزرگ میوه و ترهبار تهران، قیمت هر کیلوگرم سیبزمینی را حدود ۷۲ هزار تومان اعلام کرد. در همین نرخنامه، سیبزمینی ریز حدود ۳۵ هزار تومان قیمت داشت که تفاوت آن با محصول معمولی، اثر کیفیت، اندازه و نوع محصول بر نرخ بازار را نشان میدهد.
بنابراین اگرچه نمیتوان صرفاً با این ارقام از «قیمت سینوسی» سخن گفت، اما دادههای موجود نشان میدهد بازار سیبزمینی در مردادماه همچنان تحت فشار قیمتی قرار داشته است.
در مورد پیاز، وضعیت فعلی آرامتر است. براساس نرخنامه هفته سوم مرداد، قیمت پیاز سفید حدود ۴۴ هزار تومان و پیاز زرد و قرمز حدود ۴۲ هزار تومان اعلام شده است.
در مقطع مورد بررسی، نشانهای از جهش ناگهانی مشابه سیبزمینی در این نرخها دیده نمیشود. بنابراین اگر منظور وزیر از پایان قیمتهای سینوسی، کاهش شدت جهشهای کوتاهمدت باشد، وضعیت فعلی پیاز تا حدی با این بخش از ادعا همخوانی دارد.
با این حال، نمیتوان از یک نرخنامه یا یک ماه ثبات نسبی نتیجه گرفت که چرخه نوسان قیمت برای همیشه متوقف شده است. برای چنین نتیجهای باید روند قیمت پیاز در ماههای مختلف و در شرایط متفاوت عرضه و تقاضا بررسی شود. ممکن است بازار در یک مقطع آرام باشد، اما با تغییر فصل تولید، کاهش عرضه یا افزایش صادرات دوباره تحت فشار قرار گیرد.
بنابراین درباره پیاز، شواهد فعلی بیشتر از «آرامش نسبی» حکایت دارد تا پایان قطعی نوسان.
گوجهفرنگی نیز در مردادماه وضعیت آرامتری نسبت به سیبزمینی داشته است. براساس نرخنامه هفته سوم مرداد، قیمت گوجهفرنگی بوتهرس حدود ۴۵ هزار تومان و نوع گلخانهای حدود ۵۵ هزار تومان اعلام شده است.
البته اختلاف قیمت میان انواع گوجهفرنگی طبیعی است و عواملی مانند کیفیت، روش تولید، فصل برداشت، هزینه حملونقل و میزان عرضه بر نرخ نهایی اثر میگذارند. از همین رو نمیتوان قیمت انواع مختلف محصول را بدون توجه به این عوامل با یکدیگر مقایسه کرد.
دادههای موجود در این مقطع، از جهش مشابه سیبزمینی حکایت نمیکنند؛ اما همچنان برای نتیجهگیری درباره یک تغییر ساختاری در رفتار قیمت کافی نیستند. آزمون اصلی زمانی انجام میشود که شرایط تولید، عرضه و تقاضا تغییر کند.
اگر گوجهفرنگی در ماههای آینده نیز بدون جهشهای شدید در دامنهای محدود حرکت کند، آن زمان میتوان شواهد بیشتری برای ادعای وزیر ارائه کرد. در شرایط فعلی، شواهد بیشتر از آرامتر بودن بازار حکایت دارد.
در ارزیابی عملکرد تنظیم بازار، یک نکته مهم اقتصادی نباید نادیده گرفته شود: ثبات قیمت الزاماً به معنای ارزان شدن نیست. فرض کنیم قیمت یک کیلو سیبزمینی از ۳۰ هزار تومان به ۷۰ هزار تومان برسد و سپس برای چند ماه بین ۷۰ تا ۷۵ هزار تومان باقی بماند. در چنین شرایطی، نوسان قیمت کاهش یافته، اما سطح قیمت همچنان بیش از دو برابر گذشته است. از نگاه مصرفکننده، فشار اقتصادی در این حالت همچنان پابرجاست.
بنابراین ارزیابی سیاست تنظیم بازار باید حداقل بر دو محور انجام شود: سطح قیمت و میزان نوسان قیمت.
اگر سیاستگذار بتواند دامنه نوسان را کنترل کند اما قیمت در سطح بسیار بالایی تثبیت شود، نمیتوان گفت مسئله قیمت مواد غذایی حل شده است.
موفقیت تنظیم بازار زمانی معنا پیدا میکند که علاوه بر کاهش جهشهای قیمتی، امکان مدیریت سطح قیمت نیز فراهم شود. این دو شاخص باید همزمان مورد توجه قرار گیرند.
نوسان قیمت محصولات کشاورزی معمولاً یک علت واحد ندارد. میزان تولید، سطح زیرکشت، شرایط آبوهوایی، هزینه نهادهها، حملونقل، صادرات، واردات، ذخیرهسازی و تغییرات تقاضا همگی میتوانند بر قیمت اثر بگذارند.
سیبزمینی نمونه روشنی از این ماجراست؛ افزایش تقاضا در بازار داخلی و کشورهای همسایه، صادرات و تغییرات عرضه میتواند در مدت کوتاهی بازار را تحت تأثیر قرار دهد.
از سوی دیگر، رفتار تولیدکننده نیز میتواند چرخههای قیمتی ایجاد کند. زمانی که قیمت محصولی افزایش مییابد، انگیزه برای افزایش سطح زیرکشت بیشتر میشود. افزایش تولید ممکن است در دوره بعد به مازاد عرضه و کاهش قیمت منجر شود و کاهش قیمت نیز انگیزه تولید را پایین بیاورد.
نتیجه این فرآیند میتواند شکلگیری دوباره کمبود و افزایش قیمت باشد. به همین دلیل، حذف پایدار نوسانهای شدید به سیاستی فراتر از واکنش به افزایش قیمت نیاز دارد.
توقف صادرات، عرضه مستقیم، واردات یا آزادسازی ذخایر میتواند در کوتاهمدت به کنترل بازار کمک کند؛ اما اگر این اقدامات تنها پس از افزایش قیمت انجام شوند، سیاستگذار بیشتر در حال مدیریت پیامد است تا پیشگیری از وقوع بحران. ادعای وزیر جهادکشاورزی زمانی میتواند بهطور کامل تأیید شود که مشخص شود نظام جدید تنظیم بازار قادر است پیش از ایجاد کمبود یا مازاد، میزان تولید، تقاضا، صادرات و ذخایر را پیشبینی و هماهنگ کند.
اگر چنین سازوکاری ایجاد شده باشد، نتیجه آن باید در ماههای آینده و همزمان با تغییر فصل تولید و عرضه نیز دیده شود. ثبات پایدار قیمتها بدون نیاز به مداخلات اضطراری دولت، مهمترین آزمون این ادعا خواهد بود.
به عبارت دیگر، موفقیت تنظیمگری زمانی قابل اثبات است که بازار نه فقط پس از جهش قیمت، بلکه پیش از شکلگیری موج افزایش قیمت مدیریت شود. این همان نقطهای است که میتواند ادعای وزیر را از یک اظهارنظر به یک نتیجه قابل اندازهگیری تبدیل کند.
نتیجهگیری
دادههای مرداد ۱۴۰۵ تصویر یکدستی از سه محصول مورد اشاره وزیر ارائه نمیکند. در مورد پیاز و گوجهفرنگی، قیمتها در مقطع مورد بررسی در محدوده نسبتاً مشخصی قرار داشته و نشانهای از جهش مشابه سیبزمینی دیده نمیشود.
در مقابل، سیبزمینی در تیرماه افزایش ماهانه ۲۰.۵ درصدی را تجربه کرده، در ابتدای مرداد برای کنترل قیمت آن توقف موقت صادرات و عرضه مستقیم در دستور کار قرار گرفته و در ۱۱ مرداد نیز از افزایش قیمت در میدان مرکزی از ۵۰ به ۷۰ هزار تومان خبر داده شده است.
این مجموعه دادهها نشان میدهد نمیتوان ادعای وزیر را بهطور کامل رد کرد؛ زیرا در مورد برخی محصولات، بازار در مقطع فعلی آرامتر است. اما شواهد موجود برای تأیید کامل این ادعا نیز کافی نیست، بهویژه درباره سیبزمینی.
بنابراین دقیقترین حکم در مرداد ۱۴۰۵ این است: ادعای پایان قیمتهای سینوسی پیاز، سیبزمینی و گوجهفرنگی فعلاً تأیید نشده است. شواهدی از کنترل نسبی نوسان در برخی محصولات وجود دارد، اما برای اثبات پایان یک چرخه قیمتی، به دادههای چندماهه و مشاهده تداوم ثبات در دورههای مختلف نیاز است.
آزمون واقعی این ادعا در ماههای آینده خواهد بود؛ زمانی که فصل تولید، میزان عرضه، صادرات و تقاضا تغییر میکند. اگر این سه محصول در چند ماه متوالی بدون جهشهای شدید و بدون نیاز به مداخلات اضطراری دولت در دامنهای محدود حرکت کنند، آن زمان میتوان با اطمینان بیشتری از موفقیت سیاست تنظیم بازار سخن گفت.
اما در مرداد ۱۴۰۵، یک نکته روشن است: ممکن است دامنه نوسان قیمت برخی محصولات محدودتر شده باشد، اما هنوز داده کافی برای گفتن اینکه «سینوس قیمت» بهطور کامل از بازار پیاز، سیبزمینی و گوجهفرنگی خارج شده، وجود ندارد.
حکم فکتچک: ادعا فعلاً تأیید نشده است
نقطه قابل دفاع سخنان وزیر این است که در مورد برخی محصولات، بهویژه پیاز و گوجهفرنگی، شواهدی از آرامش نسبی بازار در مقطع مورد بررسی وجود دارد؛ اما نقطه ضعف اصلی، تعمیم این وضعیت به هر سه محصول و اعلام پایان قیمتهای سینوسی است، در حالی که دادههای موجود درباره سیبزمینی همچنان از فشار و افزایش قیمت حکایت دارد.
بنابراین نمیتوان گفت ادعای وزیر کاملاً نادرست است؛ زیرا کاهش نوسان در برخی بازارها قابل مشاهده است. اما برای تأیید کامل آن نیز داده کافی وجود ندارد. اثبات پایان چرخههای قیمتی نیازمند بررسی روند چندماهه قیمتها و مشاهده ثبات پایدار در شرایط مختلف عرضه، تقاضا، صادرات و تولید است.
در نهایت، پرسش اصلی این است که آیا سیاست تنظیم بازار توانسته چرخههای افزایش و کاهش شدید قیمت محصولات کشاورزی را بهصورت پایدار کنترل کند، یا بازار در مقطع فعلی صرفاً آرامتر شده است؟ پاسخ به این پرسش در ماههای آینده و با تغییر شرایط عرضه و تقاضا روشنتر خواهد شد.
۲۲۳۲۲۴
