الهه جعفرزاده: سال ۱۴۰۴ برای نظام سلامت ایران با یک واقعیت آشنا اما پرقدرت همراه بود: بازگشت جدی آنفلوانزا به عنوان شایعترین بیماری تنفسی کشور. از نخستین هشدارهای پاییزی تا اوج گرفتن آمار ابتلا در زمستان، موجهای پیدرپی این ویروس باعث شد پزشکان بارها درباره خطرات آن هشدار دهند.
آنفلوانزا که معمولاً در ماههای سرد سال شیوع بیشتری پیدا میکند، سال گذشته با ترکیبی از عوامل مختلف از جمله سرعت بالای انتقال، همزمانی با آلودگی هوا و کاهش رعایت پروتکلهای بهداشتی، به یکی از مهمترین موضوعات سلامت عمومی تبدیل شد.
اولین هشدارها؛ ویروسی که آرام آرام بازگشت
طی واپسین روزهای تابستان و در آستانه شروع سال تحصیلی در پاییز، نخستین نشانههای افزایش موارد آنفلوانزا در کشور دیده شد. پزشکان درباره بازگشت موج بیماری هشدار میدادند و تأکید داشتند که این ویروس میتواند در مدت کوتاهی تعداد زیادی از افراد را درگیر کند.
معاون بهداشت وزارت بهداشت، در روزهای نخست شهریورماه هشدار داد: بیماریهای تنفسی در پاییز شیوع بیشتری پیدا میکنند و آنفلوانزا یکی از شایعترین آنهاست که هر سال نوع و سویهاش تغییر میکند. بهترین راه پیشگیری همچنان استفاده از ماسک، پرهیز از حضور در تجمعات، نرفتن کودکان بیمار به مدرسه، شستن مرتب دستها و رعایت نکات بهداشتی است.
گروههایی که همواره در اولویت واکسیناسیون قرار دارند/ زمان طلایی تزریق واکسن
یکی از مهمترین توصیههای رایج پزشکان در طول موج بیماری و حتی پیش از شیوع آن، تزریق واکسن آنفلوانزا برای گروههای پرخطر، شامل کودکان، سالمندان، بیماران قلبی و ریوی، زنان باردار و کادر درمان، است. زمانی که واکسن آنفلوانزا با ویروس آنفلوانزا به چرخش در میآید، میتواند شانس ابتلا به این ویروس را تا ۴۰ الی ۶۰ درصد کاهش دهد.
واکسن آنفلوانزا شهریور هرسال در داروخانههای کشور توزیع میشود و از مهرماه تا اسفندماه که بیماری آنفلوانزا شایع است، میتوان واکسن را تزریق کرد.
عبور از مرز هشدار؛ وقتی آمار ابتلا بالا رفت
با گذشت چند هفته از شروع پاییز، آمار ابتلا به آنفلوانزا در برخی مناطق کشور بهطور قابل توجهی افزایش یافت. گزارشها نشان میدادند که در بعضی استانها میزان ابتلا به ۲۰ درصد از موارد عفونتهای تنفسی رسیده است.
بنا به اخبار منتشرشده در اواخر آذرماه ۱۴۰۴، سهم آنفلوانزا از کل عفونتهای تنفسی ثبتشده به ۳۴ درصد رسید و میزان ابتلا بیش از سه و نیم برابر آستانه هشدار گزارش شد.
با افزایش موارد ابتلا، توجهها به مدارس و محیطهای آموزشی نیز جلب شد. تماس نزدیک دانشآموزان در کلاسها میتوانست انتقال ویروس را تسریع کند و به همین دلیل در برخی استانها تصمیمهایی برای تعطیلی مدارس گرفته شد.
وضعیت قرمز در سه ماه پایانی سال/ استانهایی که تا آخرین لحظه درگیر بیماری بودند
یافته های حاصل از نظام مراقبت غیر دیدهوری حاکی از آن است که در هفته چهارم دی ماه، بیشتر استانهای کشور از موج آنفلوانزا خارج شده بودند، اما همچنان درصد آنفلوانز در پنج استان، دو برابر آستانه هشدار بالا و یا بیشتر بود: استانهای آذربایجان شرقی، گلستان، کهگیلویه و بویراحمد، مازندران و گیلان.
همچنین درصد ابتلا به آنفلوانزا در هفته پایانی بهمنماه، در تهران و آبادان حدود ۱.۵ برابر آستانه هشدار بود.
بنابر اعلام وزارت بهداشت، تا هفته دوم اسفندماه، آنفلوانزا با ۳.۷ درصد در رأس ویروسهای تنفسی در گردش قرار داشت؛ به طوری که ۹.۵ درصد از مراجعان سرپایی، دارای علائم شبه آنفلوانزا بودند. این میزان در هفته سوم اسفندماه به ۱۰ درصد افزایش یافت.
بر اساس دادههای نظام مراقبت غیردیدهوری آزمایشگاهی، در هفته سوم اسفندماه، درمجموع ۳۲۴۴ نمونه تنفسی در آزمایشگاههای مولکولی دانشگاههای علومپزشکی کشور آزمایش شده که ۱۶۶ مورد آنفلوانزا مثبت بوده که معادل ۵.۱ درصد است.
در این بازه، بیشترین درصد آنفلوانزای مثبت در استانهای گلستان و مرکزی (به ترتیب ۱۵.۲ و ۱۱.۲) و در رتبه بعدی استانهای مازندران و گیلان با ۹.۴ و ۸.۶ با درصد بود؛ که بالاتر از آستانه هشدار قرار داشتند.
ویژگی متفاوت ویروس آنفلوانزا در سالی که گذشت
یکی از نکاتی که پزشکان بر آن تأکید داشتند، سرعت بالای انتقال ویروس بود؛ که بسیاری از بیماران در مدت کوتاهی پس از تماس با فرد مبتلا، علائم بیماری را تجربه میکردند. نکته دوم، ایمنیگریز بودن ویروس بود؛ که واکسنهای موجود مصونیت کاملی در برابر عامل بیماریزا نداشتند؛ اما با این وجود، توصیه به دریافت واکسن همواره مطرح بود.
همزمانی آنفلوانزا و آلودگی هوا
یکی از عوامل تشدیدکننده موج آنفلوانزا در سال ۱۴۰۴، همزمانی شیوع ویروس با آلودگی هوا بود؛ موضوعی که پزشکان بارها درباره آن هشدار دادند.
همزمانی موج آلودگی هوا با گردش گسترده سویه جدید آنفلوانزای نوع A بر پیچیدگی وضعیت در فصل پاییز افزود. چرایی امر هم واضح است: آلایندههایی مانند ذرات معلق PM۲.۵ و PM۱۰ با تضعیف سیستم تنفسی، التهاب ریه و کاهش عملکرد سیستم ایمنی، بدن را در برابر ویروسهایی مانند H۳N۲ آسیبپذیرتر میکنند. در عین حال مطالعات متعدد جهانی نشان دادهاند که آلودگی شدید هوا میتواند احتمال بستری و مرگ ناشی از آنفلوانزا را تا ۱۵ تا ۳۰ درصد افزایش دهد. علت این موضوع کاهش ظرفیت ریه، تشدید التهاب و فراهمشدن شرایط برای پیشرفت سریع عفونت است.
عوارض خطرناک؛ از مشکلات تنفسی تا سکته و مرگ
آنفلوانزای فصلی اگرچه معمولا به عنوان یک بیماری خفیف تلقی میشود اما همچنان یکی از علل مهم مرگومیر بهشمار میرود و در موارد شدید میتواند به عوارض مرگباری همچون ذاتالریه، سکته مغزی و حمله قلبی منجر شود.
پایگاه اطلاعات پروژه آماری «Our World in Data» مستقر در انگلیس در اینباره میگوید: «بر اساس تخمین پژوهشگران علوم پزشکی، آنفلوانزای فصلی هر ساله باعث حدود ۴۰۰ هزار مرگ ناشی از بیماری تنفسی و ۳۰۰ هزار مرگ مرتبط با بیماری قلبیعروقی در سراسر جهان میشود.»
بهگفتهی علیرضا رئیسی، معاون وزیر بهداشت: «از ابتدای موج بیماری تا اواخر پاییز ۱۴۰۴، حدود ۱۱۰ تا ۱۱۵ مورد فوت منتسب به آنفلوانزا در کشور گزارش شد که عمده این موارد مربوط به سالمندان و افراد دارای بیماریهای زمینهای از جمله بیماریهای مزمن، نقص ایمنی، سرطان و بیماریهای تنفسی بوده است.»
نگرانی از یک اپیدمی گسترده/ کرونا برگشته بود؟
در طول هشدارهای اولیه، توجهها به سویههای خطرناک ویروس آنفلوانزا جلب شد؛ که برخی انواع آن سابقه ایجاد پاندمیهای مرگبار را داشتهاند و رصد مداوم در این زمینه ضروری است.
قبلتر سیدعلیرضا ناجی، ویروسشناس، به برگزیده گفته بود که: «بیشترین گونهای که از نوع آنفلوانزای A در نحیط گردش داشت، H۱N۱ بود و بهطور کلی جمعیتها نسبت به گونه تازهتر H۳N۲ ایمنی خاصی نداشتند. برگشت این سویه و تغییرات جدیدی که در آن رخ داده بود، یکی از علل افزایش نرخ ابتلا به آنفلوانزا محسوب میشد.»
اگرچه مقامات وزارت بهداشت در گزارشهای خود سهم عمدهی ابتلاها و مرگومیرها را بهدلیل شیوع سویهی جدیدی از ویروس آنفلوانزا میدانستند، اما زمزمههایی هم درباره شیوع مجدد ویروس کشنده کرونا شنیده میشد؛ البته شاید یکی از دلایل این گمانهزنی نبود آمارها و اطلاعات دقیقتر از وضعیت موجود بود. حمید سوری، استاد اپیدمیولوژی و مدرس بینالمللی سلامت، در اینباره به برگزیده گفته بود: «گزارش فوت دهها نفر از هموطنان که توسط وزارت بهداشت اعلام شده، نگرانیها در مورد بازگشت اپیدمی تهدیدکننده دیگری را تشدید کرده است. با توجه به توزیع جمعیتی مبتلایان، وجود آنفلوانزا A قطعی بهنظر میرسد، اما با توجه به عدم نظام مراقبت ژنومیک در ایران، میتوان مدعی شد که تمامی موارد ابتلا یا مرگ ناشی از کرونا نیست؟»
هرچند شرایط کشور در سال ۱۴۰۴ به سمت یک اپیدمی یا پاندمی پیش نرفت، اما یادآوری تجربههای گذشته باعث شد حساسیتها نسبت به افزایش موارد ابتلا جدیتر شود.
۴۷۲۳۲
