در جغرافیای سیاسی جهان، نقاط معدودی وجود دارند که مانند سبته (Ceuta) محل تلاقی دو قاره، دو فرهنگ، دو نظام اقتصادی و دو حوزه امنیتی متفاوت باشند. این باریکه خشکی کوچک اما استراتژیک در ساحل شمالی قاره آفریقا، برای قرنها یکی از حساسترین معابر مرزی جهان بوده و امروزه به عنوان مرز خاکی مستقیم قاره آفریقا و اتحادیه اروپا، در کانون تحولات سیاسی، مهاجرتی و دیپلماتیک قرار دارد.
در این گزارش، ابعاد مختلف جغرافیایی، ژئوپلیتیک، حاکمیت حقوقی، ریشههای مناقشات ارضی و آخرین تحولات قضایی مرتبط با سبته مورد بررسی قرار میگیرد.
جایگاه جغرافیایی و موقعیت طبیعی
سبته شهری خودمختار به مساحت حدود ۱۸.۵ کیلومتر مربع است که در ساحل شمالی قاره آفریقا و در نقطه شرقی تنگه جبلالطارق واقع شده است.
-
همسایگی خاکی: این شهر تنها از طریق یک مرز زمینی به طول ۸.۲ کیلومتر با کشور مراکش هممرز است.
-
موقعیت دریایی: سبته از سه طرف با آبهای دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس محصور شده و در فاصله ۱۴ کیلومتری از سواحل جنوبی سرزمین اصلی اسپانیا قرار دارد.
-
عوارض برجسته: دماغه آلمینا (Punta Almina) و صخره مونته هوسو (Monte Hacho) از عوارض طبیعی شاخص این شبهجزیره هستند. مونته هوسو بر اساس برخی روایات تاریخی، یکی از دو «ستون هرکول» در دوران باستان شناخته میشده است.
نقشه زیر موقعیت این باریکه ساحلی در جنوب تنگه جبلالطارق و در مجاورت مرز مراکش را نسبت به سرزمین اصلی اسپانیا نشان میدهد:
اهمیت ژئوپلیتیک و راهبردی
اهمیت سبته بسیار فراتر از مساحت کوچک آن است. این باریکه ساحلی در طول تاریخ نقطهای کلیدی برای کنترل دریانوردی و امنیت در حوضه مدیترانه بوده است:
کنترل تنگه جبلالطارق
تنگه جبلالطارق یکی از حیاتیترین گلوگاههای دریایی جهان است که روزانه مأمن عبور صدها کشتی تجاری، نفتکش و شناور نظامی میان اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه است. حضور اسپانیا در سبته (در ساحل جنوبی) و شبهجزیره ایبری (در ساحل شمالی)، قدرت نظارت پایدار بر این معبر حیاتی را به مادرید و پیمان ناتو میدهد.
مرز خاکی اتحادیه اروپا با آفریقا
سبته به همراه دیگر شهر خودمختار اسپانیا یعنی ملیا (Melilla)، تنها مرزهای خاکی مستقیم اتحادیه اروپا در قاره آفریقا محسوب میشوند. این وضعیت منحصربهفرد، سبته را به دروازه اصلی ورود غیرقانونی مهاجران از آفریقای زیرصحرا و شمال آفریقا به سمت اروپا تبدیل کرده است.
پایگاه امنیتی و دفاعی ناتو
برخلاف برخی محدودیتهای حقوقی گذشته، سبته بخشی از قلمرو حاکمیتی یک کشور عضو ناتو (اسپانیا) است و نقش پشتیبانی لجستیک و دیدهبانی را در جبهه جنوبی اروپا ایفا میکند.
دلایل قرار گرفتن در کانون اخبار بینالمللی
سبته به صورت دورهای به سرلوحه اخبار رسانههای جهان تبدیل میشود. سه عامل اصلی این موجهای خبری عبارتند از:
الف) بحرانهای متناوب مهاجرت و یورشهای مرزی
به دلیل موقعیت جغرافیایی، هزاران مهاجر سالانه تلاش میکنند با شنا از طریق گذرگاه «تاراجال» (Tarajal)، پریدن از حصارهای امنیتی بلند (به ارتفاع ۶ متر)، یا پنهان شدن در خودروها وارد سبته شوند. یورشهای همزمان چندهزار نفری و صحنههای مواجهه نیروهای گارد مرزی با مهاجران، بازتاب گستردهای در رسانههای بینالمللی دارد.
ب) اهرم فشار دیپلماتیک مراکش علیه اسپانیا
در ادبیات روابط بینالملل، سبته نمونه بارز استفاده از «مهاجرت به عنوان اهرم فشار سیاسی» (Coercive Engineered Migration) است. هر زمان که میان مادرید و رباط بر سر مسائلی مانند پرونده صحرای غربی یا روابط تجاری با الجزایر اختلاف رخ میدهد، مراکش با کاهش کنترلهای امنیتی در طرف خود، اجازه شکلگیری موجهای مهاجرتی را میدهد تا از اسپانیا امتیاز دیپلماتیک بگیرد.
ج) چالشهای گمرکی و اقتصاد قاچاق
مرز سبته سالها محل عبور کالاهای قاچاق یا تجارت غیررسمی بود. تعطیلی یکطرفه مرز تجاری از سوی مراکش و تلاش برای محاصره اقتصادی سبته، بارها خبرساز شده است.
نوع حاکمیت و ریشههای اختلافات ارضی
سبته هماکنون دارای ساختار «شهر خودمختار» تحت اداره پادشاهی اسپانیا (Ciudad Autónoma de Ceuta) با پارلمان و شهردار-رئیس مستقل است، در حالی که پادشاهی مراکش ادعای حاکمیت کامل بر این قلمرو دارد. جمعیت این شهر حدود ۸۵,۰۰۰ نفر است که ترکیبی از مسیحیان، مسلمانان عمدتاً بربر/مراکشتبار، و اقلیتهای یهودی و هندی را تشکیل میدهد.
تاریخچه حاکمیت اسپانیا
اسپانیا ادعا میکند که حضورش در سبته پیش از تشکیل دولت مدرن مراکش بوده است:
-
در سال ۱۴۱۵ میلادی، پادشاهی پرتغال سبته را تصرف کرد.
-
در سال ۱۵۸۰، با اتحاد پرتغال و اسپانیا، این شهر تحت کنترل تاجوتخت اسپانیا درآمد.
-
در سال ۱۶۶۸، طبق پیمان لیسبون، پرتغال رسمیت حاکمیت اسپانیا بر سبته را واگذار کرد.
-
در قانون اساسی ۱۹۷۸ اسپانیا و مصوبات ۱۹۹۵، سبته به عنوان «شهر خودمختار» با ساختار مدیریتی مجزا شناخته شد.
موضع مراکش
مراکش سبته و ملیا را «زمینهای اشغالشده» (الثغور المحتلة) و بازمانده دوران استعمار میداند. رباط استدلال میکند که حضور اسپانیا در قاره آفریقا از نظر جغرافیایی نامشروع است و این دو شهر باید همانند فرآیند استعمارزدایی، به خاک اصلی مراکش ضمیمه شوند. مراکش معمولاً پرونده سبته را با ادعای مالکیت اسپانیا بر جبلالطارق (که در کنترل بریتانیاست) مقایسه میکند.
آرای جدید قضایی در اسپانیا و رویههای مرزی
یکی از ابعاد کمتر پرداختهشده اما فوقالعاده تعیینکننده در تحولات سبته، تحولات حقوقی و آرای محاکم عالی اسپانیا پیرامون نحوه برخورد با مهاجران است.
پرونده بازگرداندنهای سریع (Pushbacks / Devoluciones en caliente)
در طول سالهای گذشته، گارد سیویل اسپانیا مهاجرانی را که از دریا شنا کرده یا از دیوارهای مرزی عبور میکردند، بلافاصله و بدون طی شدن فرآیند پناهندگی یا احراز هویت به نیروهای مراکشی تحویل میداد. این رویه تحت عنوان «بازگرداندن سریع در خط مرزی» شناخته میشد.
تحول در آرای دیوان عالی اسپانیا
احکام صادر شده از سوی دیوان عالی اسپانیا (Tribunal Supremo) و دادگاه حقوق بشر اروپا (ECHR) ضوابط جدیدی را بر مرزبانی سبته تحمیل کرده است:
۱. محدودیت بازگرداندن مهاجران دریا: دادگاهها حکم دادهاند مهاجرانی که به آبهای سرزمینی سبته میرسند یا خود را به ساحل میرسانند، زیر چتر صلاحیت قضایی اسپانیا قرار میگیرند. بنابراین، بازگرداندن آنی آنها بدون تشکیل پرونده پناهندگی یا ارزیابیهای پزشکی و سنی (بهویژه برای افراد زیر سن قانونی) غیرقانونی است.
۲. حفاظت ویژه از افراد زیر سن قانونی (Minors): بر اساس قوانین داخلی اسپانیا و آرای جدید قضایی، دولت مجاز به بازگرداندن سریع کودکان و نوجوانان بدون سرپرست نیست. دولت مرکزی و شهرداری سبته موظف به نگهداری و تامین خدمات اجتماعی آنها تا سن ۱۸ سالگی هستند.
۳. سوءاستفاده شبکههای قاچاق از خلاءهای حقوقی: این تغییرات قضایی سبب شده است تا شبکههای قاچاق انسان و خود مهاجران با آگاهی از اینکه در صورت رسیدن به ساحل، امکان اخراج سریع آنها طبق رأی دادگاه وجود ندارد، مسیرهای شنا به سمت سبته را ترجیح دهند.
سبته صرفاً یک نقطه روی نقشه نیست؛ بلکه آیینه تمامنمای چالشهای قرن ۲۱ در حوزه روابط شمال-جنوب است. تلاقی ادعاهای تاریخی مراکش، سرسختی اسپانیا در حفظ قلمرو ملی، فشار جمعیتشناختی و بیکاری جوانان در شمال آفریقا، و احکام سختگیرانه حقوق بشری دادگاههای اروپایی، سبته را به یک «کانون داغ پایداری و بحران» تبدیل کرده است که هر تغییر کوچکی در قوانین یا دیپلماسی منطقهای، بازتابی فوری در سواحل آن ایجاد میکند.
۴۲/۴۲
