به گزارش خبرگزاری برگزیده این ساز در ابتدا بیشتر برای اجراهای شخصی و محافل خصوصی استفاده میشد، اما بهتدریج وارد آموزش ردیف، اجراهای رسمی، برنامههای رادیویی، کنسرتها و حتی آثار ارکسترال شد. امروزه سهتار نهتنها یکی از سازهای اصلی موسیقی ایرانی، بلکه یکی از ابزارهای مهم برای شناخت فواصل و ظرایف موسیقی دستگاهی به شمار میرود.
سهتار از کجا آمده است؟
سهتار را نمیتوان حاصل اختراع یک فرد مشخص دانست. این ساز در طول زمان و در خانوادهای بزرگ از سازهای زهی دستهبلند شکل گرفته است؛ خانوادهای که تنبور، دوتار و برخی سازهای مشابه منطقه خاورمیانه و آسیای مرکزی را نیز دربرمیگیرد.
در سازهای این خانواده، سیمها در امتداد دستهای بلند قرار میگیرند و صدای ساز از لرزش سیمها و تشدید آن در کاسه ایجاد میشود. پیشینه سازهای زهی دستهبلند در ایران و مناطق پیرامون آن بسیار قدیمی است و برخی پژوهشها، نمونههای نخستین این خانواده را در آثار هنری و متون موسیقی کهن خاورمیانه دنبال میکنند.
سهتار از نظر شکل کاسه و دسته به تار نزدیک است، اما در شیوه نواختن، ساختمان صوتی و نوع بیان موسیقایی، شخصیت مستقل خود را دارد. ارتباط تاریخی آن با تنبور نیز نشان میدهد که سهتار را باید یکی از صورتهای تحولیافته سازهای ایرانی دانست، نه سازی که ناگهان و در دورهای مشخص پدید آمده باشد.
معنای نام سهتار چیست؟
نام سهتار به ساختار اولیه این ساز اشاره دارد. سهتار در شکل نخستین خود سه سیم داشت، اما بعدها سیم چهارم به آن افزوده شد و ساز به فرم امروزی نزدیکتر شد.
با وجود چهار سیم، نام «سهتار» همچنان باقی ماند و به بخشی جداییناپذیر از هویت تاریخی این ساز تبدیل شد.
سازنده سهتار چه کسی است؟
سند تاریخی قطعی درباره اینکه چه کسی سهتار را ساخته یا اختراع کرده باشد، وجود ندارد. به همین دلیل، نسبت دادن پیدایش سهتار به یک فرد مشخص از نظر تاریخی با احتیاط همراه است.
برخی منابع، شکلگیری سهتار را به حدود قرن پانزدهم میلادی نسبت میدهند و معتقدند این ساز در ابتدا سه سیم داشته است. در مقابل، پژوهشهای سازشناسی، ریشههای دورتر آن را در خانواده لوتهای دستهبلند جستوجو میکنند؛ خانوادهای که نمونههای قدیمیتر آن در تاریخ موسیقی ایران و خاورمیانه دیده میشود.
بنابراین، دقیقتر است که از تکامل تدریجی سهتار سخن بگوییم، نه از اختراع آن توسط یک سازنده مشخص.
سهتار؛ ساز خلوت و آواز
سهتار به دلیل حجم صوتی نسبتاً کم و صدای نرم خود، از گذشته برای اجرای شخصی، بداههنوازی و همراهی آواز مناسب بوده است. نواختن این ساز معمولاً با ناخن انگشت اشاره دست راست انجام میشود و همین شیوه، صدایی ظریف و نزدیک ایجاد میکند.
صدای کمحجم سهتار در دورههایی که اجرای موسیقی سازی در برخی فضاهای عمومی با محدودیت روبهرو بود، یک مزیت محسوب میشد. این ساز میتوانست در محیطهای خصوصی و خلوت نواخته شود و به همین دلیل، بهمرور با مفاهیمی مانند مراقبه، درونگرایی و بیان شخصی پیوند پیدا کرد.
این ویژگی در شیوه نوازندگی هنرمندانی مانند سعید هرمزی، یوسف فروتن و احمد عبادی نیز دیده میشود؛ نوازندگانی که هرکدام بخشی از هویت امروزی سهتار را شکل دادند.
سهتار چگونه وارد موسیقی رسمی ایران شد؟
جایگاه امروزی سهتار همزمان با شکلگیری و تدوین موسیقی دستگاهی ایران در دوره قاجار و پس از آن تثبیت شد. در این دوره، ردیف موسیقی ایرانی بهتدریج سامان یافت و از طریق آموزش استاد و شاگردی، نتنویسی و اجراهای رسمی به نسلهای بعد منتقل شد.
در این میان، میرزا عبدالله نقش مهمی داشت. او نوازنده تار و سهتار بود و ردیفی که به نام او شناخته میشود، یکی از منابع اصلی آموزش موسیقی دستگاهی ایران است.
«ردیف میرزا عبدالله برای تار و سهتار» همچنان در آموزش موسیقی ایرانی اهمیت زیادی دارد و بسیاری از نوازندگان و خوانندگان برای شناخت دقیق گوشهها و فواصل، از آن استفاده میکنند.
پس از میرزا عبدالله، استادانی مانند سعید هرمزی، یوسف فروتن و احمد عبادی، این سنت را ادامه دادند و با شیوههای متفاوت خود، دامنه بیان سهتار را گسترش دادند.
ساختمان سهتار چگونه است؟
سهتار از دو بخش اصلی تشکیل میشود:
- کاسه؛
- دسته بلند.
کاسه سهتار معمولاً از چوب توت یا شاهتوت ساخته میشود و برای دسته آن بیشتر از چوب گردو استفاده میکنند. طول کلی ساز معمولاً حدود ۷۶ تا ۸۰ سانتیمتر است و بخش قابل توجهی از این طول به دسته اختصاص دارد.
روی صفحه کاسه، سوراخهایی ایجاد میشود که در تشدید و انتشار صدا نقش دارند. خرک کوچک ساز نیز لرزش سیمها را به صفحه منتقل میکند.
پردههای سهتار روی دسته بسته میشوند و تعداد آنها در سازهای مختلف ممکن است متفاوت باشد. در بسیاری از سازهای امروزی، تعداد پردهها حدود ۲۵ تا ۲۸ عدد است.
یکی از ویژگیهای مهم سهتار، امکان جابهجایی پردههاست. این ویژگی به نوازنده اجازه میدهد فواصل مورد نیاز موسیقی ایرانی را با دقت بیشتری تنظیم کند. از آنجا که جایگذاری پردهها در همه سازها کاملاً استاندارد و یکسان نیست، گوش موسیقایی، تجربه و سنت آموزشی نوازنده اهمیت زیادی پیدا میکند.
سیمهای سهتار چه نام دارند؟
سهتار امروزی چهار سیم دارد که معمولاً با نامهای زیر شناخته میشوند:
- سیم سفید؛
- سیم زرد؛
- سیم واخوان؛
- سیم بم.
یکی از سیمها نقش واخوان دارد و به غنای رنگ صوتی ساز کمک میکند. واخوان ممکن است بدون انگشتگذاری مستقیم، در کنار سیم ملودی به صدا درآید و حجم و طنین بیشتری ایجاد کند.
سیم چهارم سهتار چگونه به ساز اضافه شد؟
درباره زمان و چگونگی اضافه شدن سیم چهارم، روایتهای مختلفی وجود دارد. مشهورترین روایت شفاهی، این تغییر را به مشتاق علیشاه کرمانی، عارف و نوازنده دوره زندیه، نسبت میدهد. به همین دلیل، سیم چهارم سهتار در میان نوازندگان با نام سیم مشتاق نیز شناخته میشود.
با این حال، سند تاریخی مستقیمی که این تغییر را بهطور قطعی به مشتاق علیشاه نسبت دهد، در دست نیست. بنابراین، این روایت را باید بخشی از سنت شفاهی و تاریخ فرهنگی سهتار دانست، نه یک واقعیت کاملاً اثباتشده.
افزوده شدن سیم چهارم تنها یک تغییر ظاهری نبود. این سیم باعث شد امکان ایجاد واخوانهای پرطنینتر، رنگ صوتی گستردهتر و اجرای کاملتر جملههای موسیقی دستگاهی فراهم شود.
نقش سهتار در موسیقی دستگاهی چیست؟
سهتار در موسیقی دستگاهی فقط وسیلهای برای اجرای نتها نیست. مهمترین توانایی آن در بیان ظریف جملههای ملودیک، بداههنوازی و نمایش تغییرات کوچک فواصل است.
در نوازندگی سهتار، هر دو دست نقش اساسی دارند:
- دست راست وظیفه اجرای مضرابهای ظریف، ریزها و کنترل شدت صدا را بر عهده دارد؛
- دست چپ با انگشتگذاری دقیق، تغییر فواصل و اجرای ظرایف ملودیک را کنترل میکند.
صدای سهتار بهگونهای است که کوچکترین تغییر در فشار انگشت، مضراب یا فاصله میان نتها را آشکار میکند. به همین دلیل، این ساز برای آموزش ردیف و تقویت گوش موسیقایی نیز اهمیت ویژهای دارد.
بسیاری از خوانندگان موسیقی ایرانی، سهتار را برای شناخت بهتر فواصل، گوشهها و تزئینات آوازی میآموزند. از این منظر، سهتار را میتوان یکی از ابزارهای مهم برای درک عملی موسیقی دستگاهی دانست.
سهتار در کدام دستگاههای موسیقی ایرانی استفاده میشود؟
سهتار از نظر نظری به دستگاه خاصی محدود نیست و میتوان همه دستگاهها و آوازهای موسیقی ایرانی را با آن اجرا کرد. با این حال، برخی دستگاهها و آوازها در رپرتوار سهتار حضور پررنگتری دارند.
شور و آوازهای وابسته
دستگاه شور و آوازهایی مانند بیات ترک و دشتی، ارتباط نزدیکی با سنت نوازندگی سهتار دارند. اجراهای استادانی مانند سعید هرمزی و یوسف فروتن، نمونههایی مهم از حضور سهتار در این فضاها هستند.
ماهور
ماهور نیز یکی از دستگاههای مهم در رپرتوار سهتار است. گستره ملودیک این دستگاه و امکان تغییر رنگ میان گوشههایی مانند درآمد، دلکش، شکسته و عراق، با ظرفیتهای بیانی سهتار هماهنگی زیادی دارد.
احمد عبادی از ماهور و دشتی اجراهای ضبطشدهای دارد و یوسف فروتن نیز قطعات ضربی مختلفی برای سهتار در دستگاه ماهور ساخته است.
همایون و بیات اصفهان
همایون و آواز بیات اصفهان نیز در مجموعه اجراهای سهتار حضور دارند. در آثار ضبطشده احمد عبادی، نمونههایی از اجرای این فضاهای موسیقایی با سهتار دیده میشود.
در مجموع، سهتار در بیان ظریف بخش بزرگی از رپرتوار موسیقی دستگاهی، بهویژه شور، متعلقات آن و ماهور، ظرفیت ویژهای دارد.
سهتار بیرون از موسیقی دستگاهی
هویت اصلی سهتار در موسیقی دستگاهی شکل گرفته، اما این ساز در دوره معاصر از محدوده سنتی خود فراتر رفته است.
یکی از این مسیرها، موسیقی عرفانی و معنوی است. صدای آرام و درونگرای سهتار باعث شده این ساز در آثار و اجراهایی با فضای تأملی و عرفانی نیز کاربرد زیادی پیدا کند.
مسیر دیگر، حضور سهتار در موسیقی ارکسترال و تلفیقی است. در دوره معاصر، این ساز در کنار ارکسترها و سازهای دیگر نیز قرار گرفته است. «ونوشه» اثر حمید متبسم برای سهتار و ارکستر، یکی از نمونههای تلاش برای استفاده از رنگ صوتی سهتار در قالبی ارکسترال است.
این تحول اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخی استادان، از جمله احمد عبادی، معتقد بودند سهتار به دلیل حجم صوتی کم، برای اجرا در فضای باز یا نقش اصلی در ارکستر مناسب نیست. با این حال، آهنگسازان و نوازندگان دورههای بعد راههایی برای حضور این ساز در ترکیبهای بزرگتر پیدا کردند.
مهمترین نوازندگان سهتار
میرزا عبدالله
میرزا عبدالله سهتار را در مرکز انتقال و آموزش ردیف قرار داد. روایت او از ردیف برای تار و سهتار، یکی از مهمترین منابع موسیقی دستگاهی ایران است.
سعید هرمزی
سعید هرمزی بر بیان شخصی، ظرافت و فضای خلوت سهتار تأکید داشت. شیوه نوازندگی او از نمونههای مهم سنت سهتارنوازی در موسیقی ایرانی محسوب میشود.
یوسف فروتن
یوسف فروتن علاوه بر حفظ رپرتوار قدیمی، به گسترش تواناییهای تکنیکی سهتار پرداخت و قطعات ضربی متعددی برای این ساز ساخت.
احمد عبادی
احمد عبادی یکی از اثرگذارترین چهرههای تاریخ معاصر سهتار است. حضور او در رادیو و برنامههایی مانند «گلهای جاویدان» باعث شد صدای سهتار به گوش میلیونها شنونده برسد.
او با تغییراتی در شیوه نوازندگی، ضخامت سیمها و تکنیک اجرا، صدای تازهای از سهتار ارائه کرد. اجراهای او در دستگاههایی مانند ماهور و آواز دشتی، بخشی مهم از میراث ضبطشده این ساز به شمار میرود.
جلال ذوالفنون
جلال ذوالفنون سهتار را بیش از پیش وارد حافظه عمومی موسیقی ایرانی کرد. آلبومهایی مانند «گل صدبرگ» و «آتش در نیستان» با صدای شهرام ناظری، باعث شدند این ساز از فضای تخصصی موسیقی دستگاهی فاصله بگیرد و مخاطبان گستردهتری پیدا کند.
محمدرضا لطفی و حسین علیزاده
محمدرضا لطفی و حسین علیزاده نیز در کنار فعالیتهای خود در نوازندگی تار و آهنگسازی، از سهتار در بخشهایی از آثارشان استفاده کردند و به حضور این ساز در موسیقی معاصر ایران کمک کردند.
سهتار در رادیو و صحنههای رسمی
ورود سهتار به رادیو یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ این ساز بود. رادیو توانست صدای ساز را از خلوت و محافل محدود به خانههای مردم در سراسر کشور منتقل کند.
با اجراهای احمد عبادی و سپس فعالیت نوازندگانی مانند جلال ذوالفنون، سهتار به سازی شناختهشده برای عموم تبدیل شد. حضور این ساز در جشنها، کنسرتها و رویدادهایی مانند جشن هنر شیراز نیز نشان داد که سهتار دیگر فقط سازی خصوصی و آموزشی نیست، بلکه بخشی جدی از صحنه رسمی موسیقی ایران به شمار میرود.
جمعبندی
سهتار سازی کوچک با تاریخی گسترده و هویتی چندلایه است. این ساز از خانواده لوتهای دستهبلند ایرانی شکل گرفت، در ابتدا بیشتر برای خلوت و همراهی آواز به کار رفت و بعدها به یکی از ابزارهای مهم آموزش و اجرای ردیف تبدیل شد.
چهار سیم، کاسه کوچک، دسته بلند، پردههای قابل تنظیم و صدای ظریف، ویژگیهایی هستند که امکان بیان دقیق و شخصی را برای نوازنده فراهم میکنند. سهتار را میتوان در دستگاههای مختلف موسیقی ایرانی نواخت، اما در شور، بیات ترک، دشتی، ماهور، همایون و بیات اصفهان جایگاه برجستهای دارد.
از ردیف میرزا عبدالله تا اجراهای سعید هرمزی، یوسف فروتن و احمد عبادی، از برنامههای رادیویی تا آثار جلال ذوالفنون و تجربههای ارکسترال معاصر، تاریخ سهتار داستان سازی است که از خلوت آغاز کرد، اما سرانجام به یکی از مهمترین صداهای موسیقی ایرانی تبدیل شد.
۲۴۲۲۴۲
