به گزارش برگزیده، ۲۵ خرداد ۱۳۸۰ چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان یکی از مهمترین نهادهای چند جانبه در منطقه اوراسیا را پایهگذاری کردند، نهادی که قرار است از فردا در بیشکک، پایتخت قرقیزستان، بیست و ششمین اجلاس سرانش را به مناسبت بیست و پنجمین سالگرد تاسیس این سازمان منطقهای اکنون با ۱۰ عضو اصلی، از جمله ایران برگزار کند.
به روایت ایرنا؛ شعار این اجلاس «۲۵ سال سازمان همکاری شانگهای: با هم برای صلح، توسعه و رفاه پایدار» است که با حضور مسعود پزشکیان، رئیس جمهور اسلامی ایران، شی جینپینگ، رئیس جمهور چین، ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، نارندرا مودی، نخستوزیر هند و شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان به اضافه آنتونیو گوترش، دبیر کل سازمان ملل متحد وزن بسیار بالایی دارد.
این سازمان چندجانبه منطقهای اکنون بیش از ۳.۴ میلیارد نفر جمعیت (حدود ۴۰٪ جمعیت جهان) و نزدیک به ۲۵٪ تا ۳۰٪ تولید ناخالص داخلی (GDP) جهان را نمایندگی میکند.
مسعود پزشکیان، رئیس جمهور اسلامی ایران نیز روز دوشنبه ۹ شهریور، برای شرکت در این اجلاس راهی قرقیزستان میشود. انتظار میرود که پزشکیان در حاشیه این اجلاس دیدارهای دو جانبه مهمی با رهبران کشورهای دوست از جمله چین و روسیه انجام دهد.
این سفر یک هفته بعد از اعلام موج جدید تحریمها و فشار اقتصادی واشنگتن و همزمان با استمرار تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران انجام میشود و میتواند به فرصتی برای دیپلماسی پویای تهران برای یافتن فرصتهای جدید با هدف خنثی کردن فشارهای تجاوزکارانه آمریکا ایجاد کند.
سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران نیز مرداد ماه امسال برای شرکت در شورای وزیران سازمان همکاری شانگهای به قرقیزستان سفر کردهبود. عراقچی در سخنرانی خود در جمع وزیران امور خارجه کشورهای عضو ضمن اشاره به ضرورت «گذار از همکاریهای عمدتاً سیاسی و امنیتی به سوی یک مشارکت جامع اقتصادی، فناورانه و توسعهمحور» تاکید کرد: «سکوت و مواضع دوپهلو در برابر حمله به ایران،متجاوزان را به تکرار جنایت تشویق میکند.»
عراقچی در این سخنرانی تاکید کردهبود: «در این مسیر، ضروری است با همبستگی و همکاری بیشتر، اجازه ندهیم تجاوز جایگزین دیپلماسی، زور جایگزین حقوق و استانداردهای دوگانه جایگزین عدالت شود. آیندهای امنتر، باثباتتر و عادلانهتر تنها زمانی قابل تحقق است که همه ما با صدایی واحد از حاکمیت قانون، برابری دولتها، احترام به استقلال کشورها و کرامت ملتها دفاع کنیم. سازمان همکاری شانگهای میتواند و باید در خط مقدم این مسئولیت تاریخی قرار گیرد.»
تقویت روحیه شانگهای
شیجینپینگ، رئیس جمهور چین که به دعوت رسمی صدر جباروف، رئیس جمهور قرقیزستان از دیروز برای سفری کشوری وارد بیشکک شد، در یادداشتی برای رسانههای قرقیزستان در مورد اهمیت نشست امسال سازمان همکاری شانگهای نوشت: «روحیه شانگهای فراتر از مفاهیم منسوخی مانند برخورد تمدنها، ذهنیت جنگ سرد و تفکر بازی با حاصلجمع صفر رفته است… چین متقاعد شده است که این اجلاس نیروی محرکه جدیدی برای پیشبرد روحیه شانگهای و ساخت یک جامعه شانگهای با آیندهای مشترک ارائه خواهد داد.»
علیبک تاجیبایف، مدیر مرکز تحقیقات تحلیلی پایش اوراسیا (Eurasia Monitoring and Analysis Research Center) در قزاقستان به روزنامه گلوبال تایمز چین میگوید: «این گردهمایی صرفاً یک نشست یادبود برای ۲۵ سالگی سازمان نیست، بلکه میتواند نقطه عطفی در انتقال سازمان به سوی یک ساختار همکاری عملیاتیتر باشد؛ جایی که امنیت، اقتصاد، روابط مالی و اتصال ترانزیتی از توافقهای کلی به سمت اجرای عینی حرکت کنند. در شرایطی که اقتصاد جهانی تکهتکه شده، رقابتهای ژئوپلیتیک شدت یافته و اعتماد به نهادهای حکمرانی جهانی تضعیف شده، نهادهایی که کشورها در آن بر اساس برابری و احترام به حاکمیت گفتگو میکنند، ارزشمندتر میشوند.»
آندری کورتونوف، مدیر پیشین اندیشکده شورای امور بینالملل روسیه نیز به گلوبال تایمز میگوید: «در دنیایی که آشفتگی و پیشبینیناپذیری آن رو به افزایش است، سازمان همکاری شانگهای همچنان یک جزیره ثبات باقی مانده است. برای سازمانی متشکل از چنین کشورهای متعددی، درجه بالایی از عملگرایی برای آشتی دادن منافع متفاوت ضروری است.»
فرصتهای دیپلماتیک شانگهای در دوره جنگ
حضور مسعود پزشکیان در بیشکک همزمان با تشدید فشارهای اقتصادی و تحریمهای ثانویه آمریکا، فضایی برای شکستن تلاش برای محاصره دیپلماتیک و تقویت مواضع چندجانبهگرایی ایجاد میکند.
بیانیهها و مواضع شانگهای در نفی یکجانبهگرایی و تحریمهای خارج از چارچوب منشور سازمان ملل، در شرایط تجاوز نظامی آمریکا و فشار واشنگتن به کشورهای جهان برای قطع ارتباط تجاری و مالی با تهران چتر حمایتی و مشروعیت دیپلماتیک بینالمللی برای جمهوری اسلامی فراهم میکند.
یکی از دستور کارهای اصلی نشست امسال، پیشبرد فرآیند ایجاد بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای است. ایران یکی از اعضایی است که به شدت پیگیر راهاندازی این نهاد مالی است تا بتواند از طریق آن از راهکارهای مالی جایگزین (از جمله یوآن، روبل) جهت کاهش وابستگی به سیستم مالی دلاری بهرهمند شود.
در عین حال روسیه نیز بهدنبال تعمیق روابط اقتصادی-امنیتی با قدرتهای آسیایی برای بیاثر کردن فشارهای غرب است. دیدارهای دوجانبه پوتین با مسعود پزشکیان و شی جینپینگ در حاشیه بیشکک، محور این دیپلماسی است.
تهران و مسکو، هر دو در سالهای اخیر از سوی غرب تحت فشار قرار گرفتهاند و به همین دلیل سازمان همکاری شانگهای میتواند فرصتی بینظیر برای آنها ایجاد کند تا بتوانند از طریق تقویت روابط با قدرتهای نوظهور آسیایی و بازارهای جدید در آسیای میانه و آسیای جنوبی، اقتصاد خود را در دوران تحریم و فشار غرب تقویت کنند.
نورلان یرمکبایف، دبیرکل سازمان همکاری شانگهای در گفتگویی اختصاصی با گروه رسانهای چین (CMG) پیش از این نشست تصریح کرد: «وزرای خارجه شانگهای اتفاقنظر دارند که اعمال تحریمهای یکجانبه ناقض منشور سازمان ملل و حقوق بینالملل غیرقابل قبول است. در روابط بینالملل امروزی، فشار، سیاست زور یا اولتیماتوم نباید مجاز باشد و تمام مسائل باید از طریق مذاکره و دیپلماسی حلوفصل شوند.»
تهران فرصتهای بینظیری برای همکاریهای ترانزیتی و تجاری با کشورهای منطقه آسیای میانه، اوراسیا، آسیای جنوبی و آسیای شرقی از طریق سازمان همکاری شانگهای به دست میآورد. اجلاس پیش رو فرصتی برای بررسی و پیشبرد برنامههای ایران برای تکمیل کریدور شمال جنوب است که یک مسیر ترانزیت ۷۲۰۰ کیلومتری از سن پترزبورگ به بمبئی از طریق ایران و بنادر خلیج فارس و اقیانوس هند محسوب میشود. مسیر ایران در عین حال بهترین مسیر اتصال چهار کشور آسیای میانه به آبهای گرم تلقی میشود.
با این حال بسیاری از تحلیللگران معتقدند که عضویت در سازمان همکاری شانگهای برای ایران مصونیت ایجاد نمیکند، بلکه یک مسکن برای تنوع بخشی به دروازههای تجارت و شرکای بینالمللی ایران و یک مکمل برای روابط تهران با دیگر کشورهای جهان تلقی میشود.
ناصر التمیمی، پژوهشگر مرکز میدایست استراتژیا در شبکه اجتماعی ایکس مینویسد: «سازمان همکاری شانگهای به ایران عمق راهبردی میدهد، اما مصونیت اقتصادی ایجاد نمیکند. شانگهای میتواند به تهران کمک کند تا با شرایط جدید تطبیق یابد، تنوع ایجاد کند و دوام بیاورد، اما نمیتواند قدرت سیستم مالی محورِ آمریکا را خنثی کند.»
پیش به سوی نظم چندجانبه
سازمان همکاری شانگهای در طول ربع قرن فعالیتش، توانسته است الگویی کم نظیر از همکاریهای منطقهای و بینالمللی به عنوان الگوی جایگزین نظم تحت سلطه آمریکایی عرضه کند.
سواران سینگ، استاد دیپلماسی دانشگاه جواهر لعل نهرو در دهلی نو در نشریه دیپلمات مینویسد: «ارزیابی شانگهای پس از ۲۵ سال نشان میدهد این سازمان یک ساختار منحصربهفرد برای نهادینهسازی همزیستی بدون همگرایی ایجاد کرده است. شانگهای شکاف اعتماد میان اعضا را حل نکرده، بلکه آن را زیر پوشش دیپلماسی و بروکراسی هدایت کرده است. قدرت واقعی شانگهای در این است که رقبای استراتژیک یاد گرفتهاند بدون اعتماد به یکدیگر، کنار هم زندگی کنند و گفتگو را قطع نکنند.»
هر چند نمیتوان انتظار داشت که اجلاس بیشکک در پیشبرد صلح و امنیت در خاورمیانه عامل تحولی خارقالعاده شود، اما این نشست بستری بسیار حیاتی و کمنظیر برای دیپلماسی متوازن، جانمایی در کریدورهای ترانزیتی اوراسیا و تثبیت جایگاه کشور در معادلات چندقطبی جهان فراهم میسازد.
در عین حال بیست و ششمین نشست سران سازمان همکاری شانگهای فرصتی برای تهران است که در اوج فشارهای اقتصادی و نظامی ایالات متحده آمریکا، نشان دهد که از پشتیبانی دیپلماتیک و سیاسی قدرتهای جهانی شرق برخوردار است و تلاشها برای انزوای دیپلماتیک ایران با شکست مواجه شدهاند.
315
