برگزیده – رسول سلیمی: زمانی که ناوهای آمریکایی محاصره بنادر ایران را اعلام کردند، بسیاری ، فکر میکردند این بار واقعاً تحریم ها خواهد توانست ایران را به زانو درآورد اما محاصرهای که قرار بود تهران را خفه کند، صادرات نفتش را به صفر برساند و اقتصادش را به زانو درآورد. فقط چند هفته بعد، وقتی تصاویر ماهوارهای و گزارشهای کشتیرانی ارائه شد، تحلیلگران دریافتند ایران، حتی تحت شدیدترین فشارها، راههای خودش را پیدا میکند. و مقصد اصلی این راهها، مثل همیشه، چین بود.
از منظر اقتصادی، ادامه صادرات نفت ایران به چین علیرغم محاصره، نشاندهنده یک شبکه پیچیده و مقاوم از تجارت سایهای است که سالها برای دور زدن تحریمها ساخته شده است. تصاویر ماهوارهای Windward، تأیید میکند که ایران در ماه آوریل توانسته حدود ۹۸۵ هزار بشکه در روز نفت خام به چین صادر کند. این رقم نسبت به مارس کاهش داشته، اما همچنان قابل توجه است. ناوگان سایه ایران با روشهایی مانند انتقال کشتی به کشتی در آبهای عمان، خاموش کردن سیستم AIS و استفاده از پرچمهای ثانویه، توانسته حدود ۶۵ درصد از صادرات را حفظ کند. این ادامه جریان، به ایران کمک کرده تا ماهانه حدود ۱.۸ میلیارد دلار درآمد ارزی کسب کند و فشار مالی محاصره را تا حدی تعدیل نماید.
همچنین تحلیل دادههای گمرک چین نشان می دهد که پکن در آوریل حدود ۱.۰۲ میلیون بشکه در روز نفت ایران را از طریق مسیرهای غیرمستقیم وارد کرده است. چین با استفاده از شرکتهای پوششی، پرداخت از طریق یوان و انتقال در آبهای مالزی، توانسته ریسک تحریمهای ثانویه را مدیریت کند. تحلیل شورای روابط خارجی این است که خرید مداوم چین نه تنها به اقتصاد ایران کمک کرده (حدود ۲.۱ میلیارد دلار درآمد ماهانه)، بلکه سیگنال سیاسی قوی به آمریکا ارسال کرده که محاصره به تنهایی نمیتواند تهران را به زانو درآورد.
چه آنکه دولت آمریکا در تاریخ ۱۱ مه ۲۰۲۶ نیز تحریمهای جدیدی علیه ۳ فرد و ۹ شرکت از جمله ۴ شرکت مستقر در هنگکنگ، ۴ شرکت در امارات و ۱ شرکت در عمان اعمال کرد. این تحریمها به اتهام کمک به ایران برای فروش و ارسال نفت به چین انجام شده است. این در حالی است گزارش بلومبرگ تاکید دارد که ایران پرداخت یوان را برای ترانزیت کشتیها از تنگه هرمز پذیرفته است. همچنین سامانه پرداخت بینبانکی فرامرزی چین (CIPS) به رکورد ۱.۲۲ تریلیون یوان (۱۷۹ میلیارد دلار) در یک روز معاملاتی دست یافته است که اولین بار است از مرز ۱ تریلیون یوان عبور میکند.
این در حالی است که به گفته کمیته منتخب مجلس نمایندگان آمریکا، چین تا اوایل ۲۰۲۶ حدود ۱.۲ میلیارد بشکه ذخیره استراتژیک نفت (معادل تقریباً ۱۰۹ روز واردات دریایی) را با قیمت پایینتر از بازار از محمولههای تحریمی جمعآوری کرده است. این سیاست چین بدون دریافت تخفیف از ایران نبوده است و بر اساس گزارش بلومبرگ، ایران و روسیه برای جذب خریداران چینی با یکدیگر رقابت قیمتی دارند. نفت خام سبک ایران با تخفیف حداکثر ۱۱ دلار نسبت به شاخص برنت و نفت اورال روسیه با تخفیف حدود ۱۲ دلاری فروخته میشود.
بنابراین محاصره آمریکا، هرچند شدید، نتوانسته شبکه سایهای ایران را کاملاً مختل کند و چین با خرید مداوم، نقش ضامن اقتصادی برای تهران ایفا کرده است و از جمله دلایل موفقیت ایران آن است که وسعت جغرافیایی منطقه و تعداد کشتیهای ناوگان سایه (بیش از ۴۰۰ کشتی)، اجرای کامل محاصره را بسیار دشوار کرده است.
به عبارت دیگر پکن با این خریدها، هم نیاز انرژی خود را تأمین کرده و هم وابستگی به نفت خلیج فارس را کاهش داده است و محاصره آمریکا، هرچند مؤثر بوده، اما نتوانسته زنجیره تأمین پیچیده ایران-چین را کاملاً قطع کند. از منظر سیاسی نیز، ادامه این صادرات، ایران را در موقعیت دیپلماتیک بهتری قرار داده است. پکن با خرید نفت، نه تنها به اقتصاد تهران کمک میکند، بلکه سیگنال میدهد که سیاست محاصره آمریکا کاملاً موفق نبوده است.
این خریدها، چین را به عنوان بازیگر کلیدی در معادلات انرژی منطقه تثبیت کرده و فشار بر آمریکا را افزایش داده است. این روند که بخشی از بازی بزرگتر چین برای حفظ نفوذ در خاورمیانه است باعث شده تا پکن با خرید نفت ایران، هم به تهران کمک میکند و هم وابستگی خود به نفت خلیج فارس را مدیریت میکند. این وضعیت، آمریکا را وادار به بازنگری در سیاست محاصره کرده و نشان میدهد که فشار نظامی به تنهایی کافی نیست.
در همین حال، گزارش FDD/TankerTrackers مورخ می ۲۰۲۶ اذعان دارد که اگرچه ایران در آوریل مجموعاً ۲۹.۴۵ میلیون بشکه (حدود ۹۸۲ هزار بشکه در روز) صادرات داشته، اما ۸۶ درصد این صادرات پیش از آغاز محاصره (قبل از ۱۳ آوریل) انجام شده است. در بازه ۱۵ آوریل تا ۱۸ مه، صادرات ایران به میانگین ۲۲۸ هزار بشکه در روز سقوط کرده و در ۱۸ روز اول مه، ایران فقط ۲ میلیون بشکه نفتا (بدون نفت خام) صادر کرده که معادل ۱۱۱ هزار بشکه در روز است.
در مجموع، محاصره دریایی آمریکا، هرچند شدید و پرهزینه، نتوانسته صادرات نفت ایران به چین را کاملاً قطع کند. چین با خرید مداوم، نه تنها به اقتصاد تهران کمک کرده، بلکه سیگنال سیاسی قوی به واشنگتن ارسال کرده است. این وضعیت، درس بزرگی برای سیاست خارجی آمریکا است که در دنیای امروز، محاصرههای نظامی به ندرت کاملاً مؤثر هستند و اغلب به بازیگران سوم، مانند چین، فرصت میدهند تا نفوذ خود را گسترش دهند.
برای ایران، این ادامه صادرات، فضای تنفس حیاتی ایجاد کرده است. هرچند حجم صادرات کاهش یافته، اما درآمد ماهانه ۱.۶ تا ۲.۱ میلیارد دلاری، به تهران اجازه میدهد تا جنگ را تحمل کند و زمان بخرد. برای چین، این خریدها بخشی از استراتژی بزرگتر برای تنوعبخشی به منابع انرژی و کاهش وابستگی به خلیج فارس است. و برای آمریکا، این واقعیت، محدودیتهای سیاست فشار حداکثری را آشکار کرده است.
در نهایت، این پدیده نشان میدهد که در دنیای پیچیده امروز، قدرت نظامی به تنهایی کافی نیست. شبکههای اقتصادی در سایه، محاسبات بلندمدت قدرتهای بزرگ و انعطافپذیری بازیگران منطقهای، میتوانند حتی شدیدترین محاصرهها را به چالش بکشند.
۲۱۳/۴۲
