اقتصاد ایران با یک تناقض مهم روبه‌روست؛ حجم نقدینگی ریالی همچنان افزایش پیدا می‌کند و رکوردهای تازه‌ای به ثبت می‌رساند، اما ارزش دلاری همین نقدینگی به‌شدت کاهش یافته است. بررسی روند قدرت دلاری نقدینگی نشان می‌دهد این شاخص که در مردادماه ۱۳۹۶ به حدود ۳۷۷ میلیارد دلار رسیده بود، در مهرماه ۱۴۰۵ به حدود ۷۳ میلیارد دلار سقوط کرده است. این کاهش در شرایطی رخ داده که نرخ ارز با سرعتی بیشتر از رشد حجم پول ریالی افزایش یافته است.
وحید شقاقی شهری، کارشناس اقتصادی، در گفت‌وگو با برگزیده، ضمن بررسی دلایل این اتفاق، درباره پیامدهای آن برای بازار ارز، تولید، تأمین مالی و سیاست‌گذاری اقتصادی توضیح می‌دهد.
سقوط قدرت دلاری نقدینگی به پایین‌ترین سطح دو دهه اخیر
شقاقی با اشاره به آخرین برآوردها از وضعیت نقدینگی در اقتصاد ایران می‌گوید: قدرت دلاری نقدینگی کشور در مهرماه ۱۴۰۵ به حدود ۷۳ میلیارد دلار رسیده است. این رقم با در نظر گرفتن نرخ دلار ۲۶۵ هزار تومانی و حجم نقدینگی ۱۹ هزار و ۳۱۶ همتی محاسبه شده و نشان می‌دهد که ارزش دلاری نقدینگی ایران به یکی از پایین‌ترین سطوح تاریخی خود در دو دهه اخیر رسیده است.
او با اشاره به فاصله چشمگیر این رقم با میانگین تاریخی شاخص توضیح می‌دهد: میانگین قدرت دلاری نقدینگی در فاصله سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴ حدود ۲۱۱ میلیارد دلار بوده، در حالی که این شاخص در مردادماه ۱۳۹۶ به قله تاریخی حدود ۳۷۷ میلیارد دلار رسیده بود. بنابراین، رقم ۷۳ میلیارد دلاری مهرماه ۱۴۰۵ نشان‌دهنده کاهش قابل‌توجه قدرت دلاری نقدینگی در اقتصاد ایران است.
شقاقی شهری معتقد است برای درک بهتر این تحول باید روند چندساله شاخص را بررسی کرد. قدرت دلاری نقدینگی که در سال ۱۳۹۶ حدود ۳۷۷ میلیارد دلار بود، در سال ۱۳۹۹ به ۱۵۰ میلیارد دلار کاهش یافت. این شاخص پس از نوساناتی در سال‌های بعد، در سال ۱۴۰۳ به ۱۴۷ میلیارد دلار و در سال ۱۴۰۴ به ۱۴۰ میلیارد دلار رسید و اکنون در مهرماه ۱۴۰۵ به حدود ۷۳ میلیارد دلار سقوط کرده است.
چرا با وجود افزایش نقدینگی، قدرت دلاری آن کاهش یافته است؟
این کارشناس اقتصادی در توضیح مفهوم قدرت دلاری نقدینگی می‌گوید: این شاخص از تقسیم حجم ریالی نقدینگی بر نرخ دلار به دست می‌آید و معیاری برای سنجش ارزش دلاری پول موجود در اقتصاد است. به همین دلیل می‌توان از آن برای بررسی تغییرات ارزش نقدینگی در مقایسه با کالاها و خدمات قابل مبادله در بازارهای خارجی استفاده کرد.
او تأکید می‌کند که کاهش قدرت دلاری نقدینگی به معنای کاهش حجم پول در اقتصاد نیست، بلکه نشان می‌دهد نرخ دلار با سرعت بیشتری نسبت به حجم نقدینگی ریالی افزایش یافته است.
شقاقی شهری با اشاره به اینکه حجم نقدینگی ریالی همچنان در حال افزایش است، توضیح می‌دهد: حجم نقدینگی در اسفندماه ۱۴۰۴ به بیش از ۱۵ هزار و ۵۸۱ همت رسیده و رشد ۵۳ درصدی را ثبت کرده بود. با این حال، ارزش دلاری همین نقدینگی به دلیل افزایش سریع‌تر نرخ ارز کاهش یافته است.
|
قدرت دلاری حجم نقدینگی |
سال |
|
۱۷۶ |
۱۳۹۱ |
|
۲۰۱ |
۱۳۹۲ |
|
۲۳۸ |
۱۳۹۳ |
|
۲۹۵ |
۱۳۹۴ |
|
۳۴۴ |
۱۳۹۵ |
|
۳۷۷ |
۱۳۹۶ |
|
۱۸۲ |
۱۳۹۷ |
|
۱۹۱ |
۱۳۹۸ |
|
۱۵۰ |
۱۳۹۹ |
|
۱۸۳ |
۱۴۰۰ |
|
۱۸۱ |
۱۴۰۱ |
|
۱۵۲ |
۱۴۰۲ |
|
۱۴۷ |
۱۴۰۳ |
|
۱۴۰ |
۱۴۰۴ |
|
۷۳ |
۱۴۰۵ |
به اعتقاد او، این وضعیت نشان می‌دهد که اقتصاد ایران از یک سو با رشد مستمر حجم اسمی پول مواجه است و از سوی دیگر، قدرت این پول برای خرید کالاها و خدمات خارجی به‌شدت تضعیف شده است. به عبارت دیگر، افزایش حجم نقدینگی لزوماً به معنای افزایش توان مالی واقعی اقتصاد نیست.
سقوط قدرت دلاری نقدینگی چه پیامدی برای اقتصاد دارد؟
شقاقی شهری در ادامه گفت‌وگو با اشاره به اهمیت این شاخص برای سیاست‌گذاران اقتصادی می‌گوید: قدرت دلاری نقدینگی به ما کمک می‌کند تصویری از ظرفیت مالی اقتصاد برای تأمین مالی واردات، اجرای پروژه‌های وابسته به کالاهای خارجی و ایفای تعهدات ارزی به دست آوریم.
او معتقد است وقتی این شاخص کاهش پیدا می‌کند، ظرفیت دلاری اقتصاد برای تأمین مالی بودجه، تسویه تعهدات ارزی و سرمایه‌گذاری‌های مبتنی بر واردات نیز محدودتر می‌شود. از این منظر، کاهش قدرت دلاری نقدینگی را باید نشانه‌ای از تعمیق شکاف میان ارزش اسمی پول و توان واقعی اقتصاد دانست.
این کارشناس اقتصادی در عین حال به ریشه‌های تداوم رشد نقدینگی اشاره می‌کند و می‌گوید: کسری بودجه و اضافه‌برداشت بانک‌ها همچنان از عوامل اصلی افزایش حجم نقدینگی هستند. بنابراین، در شرایطی که نرخ ارز با سرعت بیشتری رشد می‌کند، هم‌زمان شاهد افزایش حجم اسمی پول و کاهش ارزش دلاری آن هستیم؛ وضعیتی که می‌توان آن را نشانه‌ای از گسست مالی و ارزی در اقتصاد کشور دانست.
کاهش قدرت دلاری نقدینگی می‌تواند به بازار ارز فشار وارد کند
او در تشریح نخستین پیامد این وضعیت برای بازارهای اقتصادی توضیح می‌دهد: فاصله‌گرفتن شدید قدرت دلاری نقدینگی از میانگین تاریخی خود می‌تواند بر انتظارات فعالان اقتصادی اثر بگذارد. در چنین شرایطی ممکن است این تصور در بازار شکل بگیرد که نرخ دلار در مقایسه با حجم نقدینگی ریالی در سطح پایینی قرار دارد و همین برداشت می‌تواند زمینه‌ساز افزایش تقاضای سفته‌بازانه و فشار مجدد بر بازار ارز شود.
شقاقی شهری در ادامه به پیامدهای این روند برای بخش تولید اشاره می‌کند و می‌گوید: کاهش قدرت دلاری نقدینگی به معنای محدودترشدن ظرفیت تأمین سرمایه در گردش مورد نیاز برای واردات مواد اولیه و کالاهای واسطه‌ای است. این مسئله در شرایطی که شبکه بانکی با تنگنای اعتباری مواجه است، فشار مضاعفی بر بنگاه‌های تولیدی وارد می‌کند.
او با اشاره به قرارگرفتن نرخ سود بین‌بانکی در محدوده ۳۴ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه ۸۹ درصدی مهرماه ۱۴۰۵ معتقد است ترکیب این متغیرها می‌تواند هزینه تأمین مالی و بهای تمام‌شده تولید را افزایش دهد و شرایط فعالیت بنگاه‌ها را دشوارتر کند.
سرمایه‌ها به سمت ارز، طلا و مسکن حرکت می‌کنند
این اقتصاددان یکی دیگر از پیامدهای کاهش قدرت دلاری نقدینگی را تغییر رفتار سرمایه‌گذاران و جابه‌جایی دارایی‌ها می‌داند.
به گفته شقاقی شهری، تداوم کاهش ارزش دلاری نقدینگی می‌تواند سرمایه‌گذاران را به سمت دارایی‌هایی مانند ارز، طلا و مسکن سوق دهد؛ دارایی‌هایی که در شرایط بی‌ثباتی پولی و ارزی، معمولاً به‌عنوان ابزارهای حفظ ارزش مورد توجه قرار می‌گیرند.
او معتقد است این جابه‌جایی سرمایه می‌تواند به تشدید حباب‌های قیمتی در بازارهای داخلی منجر شود. هرچند ممکن است در کوتاه‌مدت ارزش دلاری برخی دارایی‌های ریالی کاهش یابد، اما تداوم بی‌ثباتی پولی می‌تواند تقاضا برای دارایی‌های مقاوم در برابر کاهش ارزش پول را افزایش دهد.
تثبیت نرخ ارز بدون مهار خلق پول پایدار نیست
شقاقی شهری در بخش دیگری از این گفت‌وگو، به الزامات سیاست‌گذاری برای توقف روند نزولی قدرت دلاری نقدینگی می‌پردازد و تأکید می‌کند: هرگونه تلاش برای مهار تورم یا تثبیت نرخ ارز، بدون کنترل ریشه‌های خلق پول و اصلاح انتظارات اقتصادی، نمی‌تواند به نتیجه پایدار منجر شود.
او کسری بودجه و ناترازی بانکی را از مهم‌ترین عوامل تداوم رشد نقدینگی می‌داند و معتقد است تا زمانی که این دو مسئله برطرف نشوند، سیاست تثبیت نرخ ارز به‌تنهایی نمی‌تواند مانع تعمیق شکاف میان ارزش اسمی و واقعی پول شود.
به اعتقاد این کارشناس اقتصادی، اگر موتور خلق پول همچنان فعال باشد، تثبیت نرخ دلار صرفاً می‌تواند این شکاف را برای مدتی پنهان کند و در نهایت زمینه اصلاحات قیمتی جهشی و پرریسک‌تر را فراهم آورد.
او در جمع‌بندی تأکید می‌کند که برای متوقف‌کردن سقوط قدرت دلاری نقدینگی، سیاست‌گذار باید در وهله نخست رشد بی‌ضابطه نقدینگی ناشی از کسری بودجه و اضافه‌برداشت بانک‌ها را مهار کند و در کنار آن، با ثبات‌بخشی به انتظارات اقتصادی از شکل‌گیری جهش‌های مجدد در بازار ارز جلوگیری کند.
از نگاه شقاقی شهری، سقوط قدرت دلاری نقدینگی به ۷۳ میلیارد دلار صرفاً یک شاخص آماری نیست، بلکه هشداری درباره تضعیف بنیادهای مالی اقتصاد ایران و عمیق‌ترشدن فاصله میان اقتصاد اسمی و واقعی است؛ وضعیتی که در صورت تداوم، می‌تواند پیامدهای گسترده‌تری برای تولید، سرمایه‌گذاری و ثبات اقتصادی کشور به همراه داشته باشد.
۲۲۳۲۲۹
