ریحانه اسکندری – ۲۷ آبان ۱۳۰۷، برابر با ۱۸ نوامبر ۱۹۲۸، روزی بود که تماشاگران یک سالن سینما در نیویورک با موشی بازیگوش و پرجنبوجوش آشنا شدند؛ شخصیتی که قرار نبود تنها ستاره یک انیمیشن کوتاه باشد، بلکه بعدها به یکی از شناختهشدهترین چهرههای دنیای سرگرمی تبدیل شد. میکیماوس در فیلم کوتاه «کشتی بخار ویلی» برای نخستین بار به نمایش عمومی درآمد؛ اثری که نهتنها آغاز شهرت این شخصیت، بلکه یکی از نقاط عطف تاریخ انیمیشن و استفاده از صدای هماهنگ با تصویر بود.
اما تولد این موش مشهور، برخلاف تصویری که ممکن است از تاریخچه موفقیتهای دیزنی در ذهن داشته باشیم، از دل یک دوره دشوار و پر از ناکامی بیرون آمد؛ دورهای که والت دیزنی باید پس از از دست دادن شخصیت کارتونی قبلی خود، راه تازهای برای ادامه فعالیت حرفهای پیدا میکرد.
از دست دادن یک خرگوش و تولد یک موش
برای رسیدن به داستان میکیماوس باید کمی به عقب برگردیم؛ به سالهای ابتدایی فعالیت والت دیزنی در صنعت انیمیشن. او پیش از خلق این شخصیت، با همکاری استودیوهای دیگر مجموعهای از انیمیشنها را تولید میکرد و در این مسیر شخصیتی به نام «اسوالد، خرگوش خوششانس» را به وجود آورده بود.
اسوالد در سال ۱۹۲۷ به یکی از شخصیتهای موفق انیمیشنهای دیزنی تبدیل شد، اما همکاری والت دیزنی با چارلز مینتز، تهیهکننده و توزیعکننده آثارش، به اختلاف انجامید. دیزنی در جریان مذاکرات متوجه شد که حقوق شخصیت اسوالد در اختیار توزیعکننده است، نه خودش. از سوی دیگر، شماری از انیماتورهای استودیو نیز به همکاری با مینتز ادامه دادند و دیزنی عملا ستاره موفق خود را از دست داد.
این اتفاق برای والت دیزنی جوان یک شکست جدی بود، اما در عین حال درسی مهم برای ادامه فعالیتش به همراه داشت: او دیگر نمیخواست کنترل شخصیتهایی را که خلق میکند از دست بدهد.
در همین دوره بود که ایده ساخت یک شخصیت تازه شکل گرفت. روایت مشهور خانواده دیزنی از این ماجرا میگوید که والت در مسیر بازگشت از نیویورک به کالیفرنیا، در قطار به فکر خلق یک موش کارتونی افتاد. البته شکلگیری شخصیت حاصل همکاری او با یوب آیورکس، انیماتور برجسته استودیو، بود؛ هنرمندی که نقش مهمی در طراحی اولیه و جان بخشیدن به میکیماوس داشت.
نام اولیهای که برای این شخصیت در نظر گرفته شده بود «مورتیمر» بود، اما همسر والت، لیلیان دیزنی، پیشنهاد کرد نام سادهتر و خوشآواتر «میکی» برای او انتخاب شود. به این ترتیب، شخصیتی شکل گرفت که قرار بود خیلی زود از مرزهای یک استودیوی کوچک انیمیشنسازی فراتر برود.
چرا «کشتی بخار ویلی» پیش از دو انیمیشن دیگر اکران شد؟
نکته جالب در تاریخ تولد میکیماوس این است که «کشتی بخار ویلی» نخستین انیمیشنی نبود که با حضور این شخصیت ساخته شد. پیش از آن، والت دیزنی و گروهش دو انیمیشن کوتاه با نامهای «هواپیمای دیوانه» و «گاوچران گالوپکننده» تولید کرده بودند.
«هواپیمای دیوانه» در ۱۵ مه ۱۹۲۸ در یک نمایش آزمایشی در هالیوود به نمایش درآمد، اما نتوانست توزیعکنندهای برای اکران عمومی پیدا کند. دومین اثر نیز با وجود تلاش سازندگان، شرایط مناسبی برای عرضه نداشت.
در همین زمان، صنعت سینما در حال تجربه یکی از مهمترین تحولات تاریخ خود بود. موفقیت فیلم «خواننده جاز» در سال ۱۹۲۷ نشان داده بود که سینمای ناطق چه ظرفیت بزرگی برای جذب مخاطب دارد. فیلمها دیگر قرار نبود تنها با تصویر و نوشتههای میانصحنهای داستان تعریف کنند و صدا به یکی از عناصر تعیینکننده سینما تبدیل شده بود.
والت دیزنی این تحول را فرصتی برای متمایز کردن آثار خود دید. او تصمیم گرفت انیمیشن بعدی میکیماوس را با استفاده از صدای هماهنگ با حرکات شخصیتها بسازد. نتیجه این تصمیم، «کشتی بخار ویلی» بود؛ انیمیشنی که در ۱۸ نوامبر ۱۹۲۸ در سالن تئاتر کلونی نیویورک به نمایش درآمد.
در این فیلم، میکی نقش ملوانی بازیگوش را بر عهده داشت که در یک کشتی بخار کار میکرد. او با استفاده از حیوانات مختلف و اشیای اطرافش موسیقی میساخت و با حرکات اغراقآمیز و رفتارهای طنزآلود، موقعیتهای کمیک به وجود میآورد. مینیماوس نیز در این انیمیشن حضور داشت و شخصیت پیت، گربهای بداخلاق، نقش ناخدای کشتی را بازی میکرد.
صدایی که انیمیشن را متحول کرد
اهمیت «کشتی بخار ویلی» تنها به معرفی یک شخصیت تازه محدود نمیشد. این اثر از نمونههای پیشگام انیمیشنهایی بود که در آن صدا، موسیقی و حرکت شخصیتها با دقت در کنار یکدیگر قرار گرفته بودند.
برای ضبط صدای فیلم، دیزنی گروهی متشکل از نوازندگان و متخصصان جلوههای صوتی را به کار گرفت. نخستین تلاش برای هماهنگ کردن موسیقی با تصاویر با مشکل روبهرو شد؛ زیرا نوازندگان نمیتوانستند زمانبندی حرکات انیمیشن را بهدرستی دنبال کنند.
برای حل این مشکل، گروه تولید از روشی ابتکاری استفاده کرد: یک توپ جهنده بهعنوان راهنمای ضربآهنگ روی نوار فیلم قرار گرفت تا نوازندگان بتوانند زمان دقیق اجرای موسیقی را تشخیص دهند. این نشانه در نسخه نهایی فیلم باقی نماند، اما به گروه کمک کرد موسیقی را با حرکات شخصیتها هماهنگ کند.
نتیجه این تجربه، انیمیشنی بود که در آن صدای حرکتها، موسیقی و اتفاقات روی پرده به شکلی هماهنگ شنیده میشد. هرچند پیش از آن نیز تلاشهایی برای استفاده از صدا در انیمیشن صورت گرفته بود، موفقیت «کشتی بخار ویلی» نشان داد که این فناوری میتواند به بخشی جداییناپذیر از تجربه تماشای انیمیشن تبدیل شود.
تماشاگران از این تجربه استقبال کردند و میکیماوس بهسرعت مورد توجه قرار گرفت. استقبال از فیلم به اندازهای بود که دو هفته بعد، «کشتی بخار ویلی» در سالن بزرگ راکسی نیویورک نیز دوباره به نمایش درآمد. در آن زمان، دیزنی متوجه شده بود که موش تازهاش میتواند به ستاره اصلی استودیو تبدیل شود.
از یک شخصیت کارتونی تا امپراتوری دیزنی
موفقیت میکیماوس مسیر فعالیت والت دیزنی را تغییر داد. پس از استقبال از «کشتی بخار ویلی»، تولید انیمیشنهای کوتاه با حضور این شخصیت ادامه پیدا کرد و استودیو توانست جایگاه محکمتری در صنعت سرگرمی به دست آورد.
میکی بهتدریج از یک موش بازیگوش در انیمیشنهای کوتاه فراتر رفت و به چهره اصلی محصولات و فعالیتهای تجاری دیزنی تبدیل شد. تصویر او روی اسباببازیها، ساعتها، لباسها و محصولات مختلف قرار گرفت و شهرتش به خارج از سالنهای سینما گسترش پیدا کرد.
در سال ۱۹۳۲، والت دیزنی برای خلق میکیماوس جایزه افتخاری آکادمی علوم و هنرهای سینمایی را دریافت کرد. این جایزه نشانهای از جایگاه ویژه شخصیتی بود که در مدت کوتاهی به یکی از چهرههای شناختهشده صنعت انیمیشن تبدیل شده بود.
البته میکیماوس تنها شخصیت موفق استودیو باقی نماند. با گذشت زمان، شخصیتهایی مانند دونالد داک و گوفی نیز به دنیای انیمیشنهای دیزنی اضافه شدند و هرکدام مخاطبان خود را پیدا کردند. با این حال، میکی همچنان جایگاه ویژهای در هویت این مجموعه داشت.
یکی دیگر از اتفاقات مهم در تاریخ دیزنی، تولید نخستین انیمیشن بلند این استودیو بود. در سال ۱۹۳۷، «سفیدبرفی و هفت کوتوله» به نمایش درآمد و نشان داد که انیمیشن میتواند فراتر از آثار کوتاه چنددقیقهای، مخاطبان را برای تماشای یک داستان بلند در سالن سینما نگه دارد. موفقیت این فیلم مسیر تازهای را پیش روی دیزنی قرار داد و به گسترش فعالیتهای این شرکت کمک کرد.
در تمام این سالها، طراحی ظاهری میکیماوس نیز تغییر کرد. شکل اولیه او با بدن و حرکاتی سادهتر، بهتدریج جای خود را به شخصیتی با طراحی پختهتر و ویژگیهای بصری مشخصتر داد. این تغییرات کمک کرد میکی در نسلهای مختلف مخاطبان همچنان قابل شناسایی و جذاب باقی بماند.
موشی که از زمان خودش فراتر رفت
میکیماوس امروز تنها یک شخصیت کارتونی نیست؛ او به یکی از شناختهشدهترین نمادهای فرهنگ عامه جهان تبدیل شده است. شخصیتی که از یک انیمیشن کوتاه سیاهوسفید آغاز کرد و به چهرهای بینالمللی در سینما، تلویزیون، محصولات فرهنگی و صنعت سرگرمی رسید.
اهمیت میکی را نمیتوان تنها با تعداد فیلمها یا محصولاتی که با تصویر او ساخته شدهاند سنجید. داستان شکلگیری او، بخشی از تاریخ تحول انیمیشن است؛ تاریخی که در آن هنرمندان و فیلمسازان تلاش کردند با استفاده از فناوریهای تازه، شکل دیگری از روایت داستان را به مخاطبان معرفی کنند.
۱۸ نوامبر ۱۹۲۸، روز نمایش «کشتی بخار ویلی»، در تقویم دیزنی بهعنوان روز تولد میکیماوس شناخته میشود. نزدیک به یک قرن پس از آن نمایش، موش کوچکی که قرار بود جای خالی یک خرگوش را پر کند، همچنان یکی از مهمترین شخصیتهای تاریخ سینماست؛ شخصیتی که داستان تولدش یادآور این واقعیت است که گاهی یک شکست میتواند آغاز مسیری کاملا تازه باشد.
منبع: موزه خانواده والت دیزنی
۵۹۲۴۴
















