محفل هنری «روایت رحمت» که به مناسبت هزاروپانصدمین سالروز میلاد پیامبر رحمت، حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله در محوطه تئاتر شهر برگزار میشود، در بخش هنرهای تجسمی، به نوعی شراکت مخاطب در خلق اثر هنری است که یکی از مهمترین پیامها و کارکردهای هنر محیطی و خلق زنده اثر هنر تجسمی پیش روی مردم به شمار میآید.
هنر را در جامعهشناسی و دانشهای میانرشتهای به عنوان یکی از مکانیسمهای اجتماعی میشناسیم با کارکردهای گوناگونی از جمله؛ بازتولید فرآیند زیباییشناسی در یک فرهنگ، بازتولید نظامهای سنتی جامعه، بازسازی هویت ملی جامعه، ایجاد گفتوگو میان پدیدآورنده و مخاطب، گفتوگو میان حاکمیت و مردم (درصورتی که برگزارکننده رویداد یک نهاد دولتی باشد) و ایجاد ارتباط مستقیم میان هنرمند -که معمولاً در خلوت آتلیه خود به تولید اثر هنری اشتغال دارد- با مردم که در رویداد محیطی رخ در رخ مخاطب اثر خود را خلق میکند. البته این نکته عمدتاً ناظر بر خلق زنده اثر هنر تجسمی است. چرا که مخاطب در جریان یک کنسرت و یا اجرای تئاتر روی صحنه، با هنرمند به صورت زنده و مستقیم و بیواسطه روبرو میشود و در فرآیند خلق اثر او را همراهی میکند اما در حوزه هنرهای آتلیهای مانند نقاشی، نگارگری، خوشنویسی و… معمولاً مخاطب مراحل خلق آثار را نمیبیند.
در رویدادهای محیطی، جذابترین بخش، آنجایی است که هنرمندان تئاتر و موسیقی و تجسمی حضور دارند و برای مخاطب، تماشای خلق نقاشی و اثر تجسمی بسیار مهمتر است از صرفاً تماشای کنسرت و تئاترهای آئینی و… اینجاست که هنرمند تجسمی، با نگاه مردم اثر خود را کامل میکند. از لحظه اولیه آماده کردن بوم تا آخرین تاشهای نقاش، مخاطب همراه اوست.
مکانیسمهای اجتماعی هنری مثل میانجی عمل میکنند. هنرهای تجسمی در این موقعیت اجتماعی- فرهنگی، صرفاً ابزار زیباییشناسی نیستند، آنها ابزار قدرتمند اجتماعیاند که از طریق تصویر، فضا و تجربه مشترک هنرمند و مخاطب، تعاملات انسانی و گفتوگوی فرهنگی را ممکن میسازد.
خلق فضاهای مشترک ذهنی و عینی که هنرمند نقاش در رویداد محیطی به آن مشغول است، مخاطب را از تماشاگر منفعل به شریک فعال اثر هنری بدل میکند.
حضور فیزیکی هنرمند و مخاطب، لاجرم به ایجاد یک ارتباط مؤثر منجر میشود. پرسشهای مردم درباره چگونگی کارها و یا حتی اظهارنظرهایشان باعث میشود که آنها در خلق اثر مشارکت کنند. یعنی تابلوی نقاشی که عموماً یک اثر فردی است به یک خلق جمعی میرسد.
هنرهای محیطی و رویدادهای جمعی، مرزهای خصوصی و عمومی هنر را میشکند و گفتوگو را از فضای صرفاً نخبگانی به فضا و گستره همگانی میآورد.
یکی از ویژگیهای مهم و مؤثر هنرهای تجسمی این است که موضوعات حساس فرهنگی- اجتماعی و تاریخی را بدون دخالت مستقیم کلام مطرح میکند و مخاطب نیز در این فضا احساس راحتی برای گفتوگو مییابد.
برگزاری یک رویداد عمومی با حضور مردم و مخاطب و هنرمندان کارکردهای فرهنگی و اجتماعی مؤثری دارد. افزون بر تسهیلگری در گفتوگوی فرهنگی میان نخبگان جامعه با عموم مردم، مسائلی مانند هویت و حافظه جمعی نیز بازنمایی و بازتولید میشود.
در رویدادهای محیطی که هنرمندان شاخههای گوناگون در کنار هم به خلق اثر میپردازند. گاهی مفاهیم پیچیده به زبان سادهتری میان مخاطبان انتشار مییابد و مفاهیمی که ممکن است پیش از آن برای عموم مخاطبان قابل درک نبوده باشد با این رفتار فرهنگی کاملاً پذیرفته میشود.
مشارکت جمعی، فضاسازی عمومی، روایتگری بصری و تجربه حسی مشترک، مکانسیمهای برآمده از حضور هنرمند در میان مردم است که با خلق زنده، کارگاههای مشارکتی و هنر تعاملی و یا چیدمانهای محیطی و نمایشگاههای موضوعی و فرآیند خلق به شکلی عملگرایانه به وجود میآیند.
در برنامههای محیطی که با عنوان محفل هنری اجرا می شود مخاطب منفعل نیست و به نوعی شریک خلاق در فرآیند خلق است. او دیگر فقط اثر را نمیبیند و فرآیند خلق را نیز مشاهد میکند، اما مشاهدهگری که عملاً دخیل در فرآیند است.
در پایان به این نکته اشاره میکنم که یکی از مهمترین کارکردهای برنامههای محیطی بازسازی هویت فرهنگی است. زندگی روزمره مردم در صحنه نمایش هنری، جلوه دیگری پیدا میکند و به گفتوگوی اجتمای شکل میدهد.
هنرمند در زندگی روزمره مردم وارد میشود. او با اجرای هنری خود در محل زندگی و یا گذر شهروندان، قرار میگیرد و این مهمترین واکنش هنرمند و مخاطب به یکدیگر است.
روزنامهنگار و منتقد هنری*
۲۴۲۲۴۲
