به گزارش خبرگزاری برگزیده، در ساختار فرهنگی و رسانهای ایران، عروسکها هرگز یک ابزار ساده برای سرگرمی کودکان نبودهاند، بلکه در بسیاری از مقاطع، بار سنگین نقد اجتماعی، لایهبرداری از روحیات طبقه متوسط و بازسازی توازن روانی جامعه را به دوش کشیدهاند. راز این جاودانگی و شیفتگی عمیق مخاطب بزرگسال ایرانی به این ستارههای اسفنجی، موضوعی تصادفی نیست و ریشه در ساختارهای عمیق روانی، بومی و اجتماعی دارد. بخش مهمی از این گزارش که به بررسی، کالبدشکافی و رمزگشایی از عوامل این فرمول اسرارآمیز میپردازد، به شرح زیر است:
«حال این پرسش اساسی مطرح میشود که چه ویژگیهای مشترکی میان این عروسکهای به شدت معروف و بزرگسالانه وجود دارد که آنها را به چنین جایگاه اسطورهای در میان مخاطبان رسانده است؟ بررسیهای فرهنگی و جامعهشناختی نشان میدهد که موفقیت این ستارههای اسفنجی اتفاقی نبوده و ریشه در ساختارهای عمیق روانی و اجتماعی جامعه ایران دارد.
نخستین عامل کلیدی، «مصونیت دیپلماتیک اسفنجها» است. در ساختار رسانهای ایران که همواره با ممیزیهای متعدد و سانسورهای سلیقهای روبهرو بوده، انسانهای واقعی فضای بسیار محدودی برای نقد صریح دارند. اما عروسکها به دلیل ماهیت غیرانسانی خود، مجازند از خطوط قرمز سیاسی، جنسی و اجتماعی عبور کنند. مخاطب بزرگسال ایرانی این حقیقت را به خوبی درک میکند و عروسک را به عنوان یک مجرای فرار و صدای اعتراض یا تمایلات فروخورده خود میپذیرد.
عامل دوم، بازنمایی دقیق «عقدهها و نواقص جمعی» به جای ارائه الگوهای بینقص اخلاقی است. برخلاف برنامههای رسمی که بر شخصیتهای کامل و دستنیافتنی تمرکز دارند، عروسکهای محبوب همگی خاکستری، خطاکار و دارای نقصهای روانشناختی واضح هستند. فامیل دور شکاک است، بچه پرخاشگر است، پشه غریزی عمل میکند و جنابخان متعصب است. این ویژگیها به مخاطب اجازه میدهد تا بدون احساس گناه، با ضعفها و تروماهای درونی خود مواجه شود و از طریق همذاتپنداری با این موجودات، به تخلیه روانی دست یابد.
عامل سوم را باید در مفهوم روانشناختی «ابژه گذار» جستوجو کرد. در جوامعی که با تنشها و تغییرات سریع فرهنگی مواجه هستند، عروسکها به عنوان اشیائی امن عمل میکنند که به افراد در کنترل و تنظیم هیجاناتشان کمک میکنند. همانطور که در تحلیلهای جامعهشناختی ترندهای جهانی نظیر تب خرید عروسکهای «لبوبو» در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ در میان بزرگسالان خاورمیانه مشاهده شده است، ابژههای عروسکی بستری امن برای ابراز فردیت، مدیریت اضطراب و کسب آرامش روانی فراهم میسازند. این سازوکار در ایران نیز با وفاداری عمیق بزرگسالان به شخصیتهایی چون کلاه قرمزی یا جنابخان به وضوح کارکرد خود را نشان داده است.
عامل چهارم و نهایی، مهندسی دقیق هنری و تلاقی تخصصگرایی نخبگان با هنر بومی است. خلق این عروسکها محصول کار گروهی منسجم از طراحان، نویسندگان، کارگردانان و صداپیشگانی است که مجهز به بینش عمیق جامعهشناختی و روانشناختی هستند. تکیه کلامها و لحنهای طراحیشده توسط هنرمندانی چون حمید جبلی، محمد بحرانی و هوتن شکیبا، به دلیل انطباق با لایههای زبانی توده مردم، به سرعت در فرهنگ عامه نفوذ کرده و به بخشی از مکالمات روزمره جامعه تبدیل میشوند.»
برای مطالعه متن کامل این گزارش اینجا کلیک کنید.
59244
