نرگس کیانی ـ در دستور کار بودن «تحول محتوایی، رویکردی و سازوکاری» براساس سند تحول ۱۲ محوری که تیرماه ۱۴۰۱ رونمایی شد، ترجیع‌بند عمده اظهارات این روزهای پیمان جبلی، «سیزدهمین مدیرعامل سازمان صداوسیما» و وحید جلیلی، «قائم‌مقام رئیس سازمان در امور فرهنگی و دبیر ستاد تحول رسانه ملی» است؛ هرچند مشاهدات میدانی و تجربه زیسته مخاطبان این رسانه و اظهارات کارشناسانه منتقدان آن، چیز دیگری را نشان می‌دهد.
مهم‌ترین نکته برآمده از این مشاهدات و اظهارات به مسیری اشاره دارد که صداوسیمای پیمان جبلی با در دستور کار قرار دادن «استراتژی تمرکز» بر مدار محور وحید جلیلی و اقلیت سیاسی جبهه پایداری می‌پیماید. نکته‌ای که قائم‌مقام رئیس سازمان در امور فرهنگی و دبیر ستاد تحول رسانه ملی، خود در گفت‌وگو با شماره دوم از دوره هفتم ماهنامه «سوره» ـ تیر ۱۴۰۲ ـ به‌وضوح به آن اشاره کرده و گفته بود: «در رقابت باید برای خود مزیت نسبی ایجاد کنید. مزیت نسبی شما این است که روی ایران، اسلام، هویت و فرهنگ ایرانی و انقلاب اسلامی تأکید کنید؛ این توان رقابت شما را افزایش می‌دهد. بعضی اما نعل وارونه زدند و گفتند این توان رقابت شما را کاهش می‌دهد و اگر مخاطب وفادار می‌خواهید باید برای او ارزش افزوده‌ای ایجاد کنید که رقیبتان ایجاد نمی‌کند. سال‌ها گفتند خنثی باشید تا مخاطب جذب کنید. این هم نتیجه کار؛ هم عقب نشینی از آرمان‌ها، هم از دست دادن مخاطب.»
این همه، در کنار ورود علی‌الظاهر بی‌سروصدای پیمان جبلی به دومین دوره پنج‌ساله مدیریت خود بر سازمان صداوسیما، موجب شده است کارشناسانی ازجمله حمید ضیایی‌پرور، روزنامه‌نگار و دانش‌آموخته علوم ارتباطات و روزنامه‌نگاری، در گفت‌وگو با برگزیده از این بگویند که صداوسیما تا وقتی در فضای غیررقابتی کنونی به سر ببرد، در فقدان مکانیسم هزینه‌وفایده، هیچ‌گاه درصدد اصلاح روند یا بهبود فرایند برنخواهد آمد. همچنین ابوالفضل آقابابا، مدرس و کارشناس رسانه، متر و معیار موفقیت در این رسانه را ـ برحسب مشاهدات ـ «به درد آوردن دل مردم» و «آشفته ساختن خاطر مخاطب» تلقی کند و اظهار دارد وقتی ظاهراً قرار نیست رو به سوی آینده داشته باشیم و نگاه‌مان به جلو باشد، برای خروج از وضعیت کنونی دست‌کم می‌توانیم به عقب بازگردیم؛ به اواخر دهه ۷۰ یا اوایل دهه ۸۰، به روزگاری که برنامه‌های تولیدی صداوسیما، از جمله سریال‌های آن، حداقل به لحاظ کیفیت هنری آثار، قابل دفاع و برخوردار از ارزش تماشا بودند.
در تازه‌ترین مورد، سیدمهدی شریفی، دانشیار دانشکده مدیریت دانشگاه تهران و همچنین مدیرگروه مدیریت رسانه این دانشگاه که از ۱۸ سالگی وارد کار عملی سازمان‌های رسانه‌ای گوناگون شده و ازجمله حدود یک دهه در رادیو و تلویزیون کار کرده است، به این پرسش پاسخ داد که: «صداوسیما ـ بر فرض تغییر مدیریت سازمان ـ چه رویکردی باید در پیش بگیرد تا از بند سیر نزولی‌ای که مدت‌هاست می‌پیماید، رهایی یابد؟»
لزوم توسعه نیروی انسانی/ لازمه توسعه؛ خودمختاری و استقلال شغلی کارکنان
آن‌چه هر سازمان رسانه‌ای، در درجه اول، جست‌وجو می‌کند، «شهرت» است؛ «شهرت» نه به معنای معروفیت، بلکه به معنای برخورداری از «نگاه مثبت مخاطب ـ مشتری» نسبت به خود. دستیابی به «نگاه مثبت مخاطب ـ مشتری» بیش از هر چیز، محصول شایستگی و خلاقیت کارکنان سازمان‌های رسانه‌ای است.
مدیرگروه مدیریت رسانه دانشگاه تهران با اشاره به این نکته ادامه می‌دهد: «به عبارت دقیق‌تر، چه مدیر کنونی صداوسیما و چه مدیران گذشته سازمان، تنها در صورتی دستاوردی داشته و به اهداف خود رسیده‌اند که بهره‌مند از سرمایه دانشی مناسب در سازمان رسانه‌ای خود بوده‌اند. سرمایه‌ای که نبود آن موجب می‌شود افراد به جای رویکردی دانش‌محور، رویکردی اموال‌محور را برگزینند و به گردآوری آخرین نمونه تجهیزات موجود در بازار برای تولید و پخش محتوا بپردازند. غافل از این‌که در خلأ نیروی انسانی شایسته، خلاق و بهره‌مند از سرمایه دانشی مناسب، نتیجه چیزی جز این نخواهد بود که ساختار سازمان با از دست دادن بیش‌ازپیش چابکی خود، به فربگی بیشتر گرفتار شود.»
به عقیده این عضو هیئت علمی مدیریت رسانه دانشگاه تهران، «اگر سازمان صداوسیما امروزه روز گرفتار مصائبی ساختاری است، به‌گونه‌ای که از برقراری ارتباط با نسل Z و آلفا ناتوان و در محاصره رقیبانی چون شبکه‌های اجتماعی و تلویزیون‌های ماهواره‌ای گرفتار شده است، نه ناشی از سیاست‌های سازمان رسانه‌ای، بلکه ناشی از نبود نیروی انسانی توانمند است.» لذا مهدی شریفی در نتیجه‌گیری از بخش نخست آن‌چه گفته شد، اضافه کرد: «هر مدیری که قرار است بر صندلی ریاست صداوسیما تکیه بزند، در درجه اول باید از برنامه‌ای مشخص برای توسعه مدیران میانی و کارکنان این سازمان رسانه‌ای برخوردار باشد.»
او نخستین و مهم‌ترین گام برای اصلاح روند انحرافی و اعوجاجی موجود در صداوسیما و دستیابی به «نگاه مثبت مخاطب ـ مشتری» را «پرس‌وجو از برنامه‌های مدیر این سازمان رسانه‌ای ـ چه در صورت ابقای مدیر کنونی و چه در صورت انتصاب مدیر جدید ـ در خصوص توسعه نیروی انسانی» دانست و تأکید کرد: «ضمناً نباید از یاد برد منظور از نیروی انسانی توسعه‌یافته، نه نیروی انسانی صرفاً برخوردار از مدرک دانشگاهی، که نیروی انسانی آموزش‌دیده حین کار، واقف به عمق نیازهای مخاطب ـ مشتری و توانا در پاسخ‌گویی به این نیازها است. پس از رهبر معظم انقلاب تقاضا می‌کنم در حکم خود برای انتصاب مدیر آتی سازمان ـ چه در صورت ابقای مدیر کنونی و چه در صورت معرفی مدیر جدید ـ در زمینه مذکور برنامه‌ای جدی از شخص مورد نظر مطالبه کنند.»
شریفی در مثالی، با اشاره به مرکز سیمرغ و خانه تولیدات جوان (از تأسیس تا تثبیت: ۱۴۰۱ ـ ۱۴۰۴) که در راستای «اجرای سند تحول سازمان صداوسیما و با هدف بنیادین اصلاح ساختار» پایه‌گذاری شد، این سؤال را مطرح کرد: «چرا مرکز سیمرغ که به‌صورت رسمی در مهرماه سال ۱۴۰۱ افتتاح شد و فلسفه اصلی ایجاد آن، عملیاتی کردن راهبرد «تفکیک نظام تولید از نظام پخش» بود و همچنین «خانه تولیدات جوان» به‌عنوان زیرمجموعه راهبردی و بازوی اجرایی این مرکز، چرا با چالش‌های جدی و کاهش حجم تولیدات مواجه شد؟»
او پیش از پاسخ دادن به این سؤال تأکید کرد آن‌چه می‌گوید مشخصاً در ارتباط با دوران مدیریت پیمان جبلی نیست و از فرهنگ حاکم بر سازمان صداوسیما نشئت می‌گیرد و ادامه داد: «از آن‌جایی که سوخت هر سازمان رسانه‌ای، استقلال شغلی کارکنان آن به‌عنوان بستر بروز و ظهور خلاقیت است، دلیل عمده این‌که «سیمرغ» نتوانست به پرواز درآید، نبود استقلال شغلی کارکنان سازمان رسانه‌ای صداوسیما است. به عبارت دیگر، اگر شاهد میزان کمتری از دخالت در تصمیم‌گیری‌های کارکنان این سازمان و میزان بیشتری از برخورداری ایشان از ابتکار عمل بودیم، مانند برخی دوره‌های مدیریتی صداوسیما، نه‌تنها شاهد رشد کمی و کیفی محتوای تولیدی می‌شدیم، بلکه شاهد چنین ادبار سختی از سوی مخاطب ـ مشتری به صداوسیما نمی‌بودیم.»
پیروی از مختصات منظومه فکری امیرالمؤمنین(ع)؛ مردم ستون دین‌اند/ اصالت دادن به مدیریت تنوع
این عضو حقوقی کمیته خبر معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران، پس از اشاره به «لزوم توسعه نیروی انسانی»، از لزوم جایگزینی استراتژی «تمایز» با استراتژی «تمرکز» گفت و افزود: «اگر استراتژی سازمان رسانه‌ای در دوران سیزدهمین مدیرعامل آن، پیمان جبلی، این‌چنین حول محور گرایش جلیلی ـ جبلی نمی‌گشت و با فاصله‌گیری از استراتژی «تمرکز» از استراتژی «تمایز» بهره می‌جست، نه پیمان جبلی این‌چنین در چاله مصائب ساختاری فرو می‌افتاد و نه سازمان رسانه‌ای متبوعش این‌چنین در برقراری ارتباط با نسل Z و آلفا ناتوان می‌شد و در محاصره رقیبانی چون شبکه‌های اجتماعی و تلویزیون‌های ماهواره‌ای گرفتار می‌آمد. منظور از استراتژی «تمایز» آن است که سازمان رسانه‌ای شما باید به‌گونه‌ای عمل کند که مخاطب ـ مشتری باورمندانه بداند محتوای تولیدی‌تان را نزد هیچ‌کدام از سازمان‌های رسانه‌ای رقیب پیدا نخواهد کرد. این در حالی است که سازمان رسانه‌ای صداوسیما با پیگیری همان شکل‌وشمایل قدیمی در تولید محتوا، صرفاً متمرکز بر قشر خاص مدنظر خود، استراتژی «تمرکز» را پی گرفته است؛ هرچند حاصل آن سیر صعودی ریزش مخاطب باشد.»
او همچنین با اشاره به لزوم بازتاب نیازهای واقعی، دغدغه‌ها و مشکلات مردم در صداوسیما تصریح کرد: «یک سازمان رسانه‌ای موفق، در درجه اول باید «دلیل مخاطب ـ مشتری» و نه «دلال مخاطب ـ مشتری» باشد. به این معنا که قلب سازمان رسانه‌ای می‌بایست با نبض مخاطب بتپد. در واقع، به تبعیت از مختصات منظومه فکری امیرالمؤمنین(ع) که در آن مردم ستون دین هستند، این‌که مردم نیازهای واقعی، دغدغه‌ها و مشکلات خود را در رسانه ببینند، باید اصل اساسی منظومه فکری سازمان رسانه‌ای صداوسیما باشد. در حالی که متأسفانه گرفتاری ویژه سازمان رسانه‌ای صداوسیما این است که سیاست‌گذاران آن برای پیگیری حقوق، خواسته‌ها و مطالبات مخاطب ـ مشتری تابع تصمیمات موسمی و فصلی هستند. به این معنا که سیاست‌گذاران به واسطه فقدان توسعه‌یافتگی، صرفاً اگر جریان فکری‌شان به آن‌ها اجازه دهد، پیگیر حقوق، خواسته‌ها و مطالبات مخاطب ـ مشتری خواهند بود. ضمن این‌که نمی‌توان نادیده گرفت خواسته‌ها و مطالبات مخاطب ـ مشتری اساساً به علت فقدان نیازسنجی هیچ‌گاه به‌درستی احصا نمی‌شود. پس سیاست‌گذاران در درجه اول نباید تابع موسم و فصل باشند و در درجه دوم باید خط فکری ثابتی را برای پیگیری عمومی تمامی ابعاد حقوقی خواسته‌ها و مطالبات مردمی سرلوحه کار خود قرار دهند؛ به‌گونه‌ای که بتوان گفت مردم به‌واقع خود، دغدغه‌ها و مشکلات‌شان را در رادیو و تلویزیون می‌بینند و شاهد پیگیری خواسته‌ها و مطالبات‌شان هستند.»
او در مثالی عینی‌تر، با اشاره به این‌که «سازمان‌های رسانه‌ای نمی‌توانند به مخاطب ـ مشتری خود بگویند که «چگونه» بیندیشند، اما می‌توانند بگویند «درباره» چه بیندیشند»، افزود: «طبیعتاً در سازمانی رسانه‌ای چون صداوسیما ممکن است بر سر این‌که نیازهای واقعی، دغدغه‌ها و مشکلات مردم چیست، اختلاف نظر وجود داشته باشد. این‌جاست که برای روشن شدن تکلیف کار و برای این‌که مخاطب ـ مشتری به این باور برسد که سازمان رسانه‌ای در خدمت نیازهای اوست، باید شواهد نقض روبه‌روی شواهد تأیید قرار گیرد. در حالی که متأسفانه رادیو و تلویزیون هم در گذشته و هم به‌ویژه در دوران مدیریت پیمان جبلی، دچار استودیوهای تک‌ستاره‌ای شده است. به این معنا که تنها ستاره‌هایی خاص در استودیوهای این سازمان می‌درخشند. در صورتی که اگر می‌خواهیم باور عمومی بر این باشد که در این سازمان رسانه‌ای خواسته‌ها و مطالبات مردم مطرح می‌شود، باید استراتژی رسانه‌ای را تغییر و تعبیر امیرالمؤمنین(ع) را سرلوحه کار قرار داد که می‌فرمایند: «اِضْرِبُوا بَعْضَ اَلرَّأْیِ بِبَعْضٍ یَتَوَلَّدُ مِنْهُ اَلصَّوَاب» (رأی را به رأی دیگران بزنید تا از آن درستی زاییده شود؛ منبع: غررالحکم و دررالکلم، ج ۱، ص ۵۷۱). پیش از هر چیز باید به این پرسش پاسخ دهیم که صداوسیما چه میزان آرای مختلف را با یکدیگر مصاف می‌دهد و تلاش می‌کند این آرا روبه‌روی یکدیگر قرار گیرند؟»
مهدی شریفی همچنین برای نقض این ادعا که «طرف مقابل حاضر نیست به صداوسیما بیاید و روبه‌روی مخالفان خود بنشیند، پس صداوسیما ناچار است به سمت استودیوهای تک‌ستاره‌ای حرکت کند»، استدلال زیر را مطرح کرد: «وظیفه ذاتی هر سازمان رسانه‌ای ازجمله صداوسیما این است که حتی در صورت عدم تمایل طرف مقابل به حضور، از مجری ـ کارشناسان خود بخواهد که نقش طرف مقابل را بازی کنند. در حالی که متأسفانه به علت حاکم بودن نگاه و تفکر باندی بر صداوسیما، مجری ـ کارشناسان آن نیز صرفاً در نقش همراه ظاهر می‌شوند. در نتیجه مخاطب ـ مشتری توجهی به نیازهای واقعی، دغدغه‌ها و مشکلات خود در این رسانه نمی‌بیند و از آن‌جایی که توجه،توجه می‌آورد، به این معنا که اگر سازمان رسانه‌ای به مخاطب ـ مشتری توجه کند، مخاطب ـ مشتری نیز به سازمان رسانه‌ای توجه خواهد کرد، شاهد بی‌توجهی مخاطب به صداوسیما ناشی از بی‌توجهی صداوسیما به مخاطب است.پس اگر به‌عنوان یک سازمان رسانه‌ای مشاهده می‌کنید که توجه مخاطب ـ مشتری به شما کاهش پیدا کرده یا اساساً از بین رفته است،بدانید به علت آن است که توجه شما به مخاطب ـ مشتری کاهش پیدا کرده یا اساساً از بین رفته است.»
۵۹۲۴۲
