به گزارش برگزیده به نقل از الجزیره، دو برونبوم کوچک اسپانیا در ساحل شمالی آفریقا مدتهاست که نقطه تنش در روابط این کشور با مراکش به شمار میروند؛ کشوری که هممرز این سرزمینهاست.
این مناطق که تنها قلمروهای اروپایی در خاک آفریقا محسوب میشوند، شامل شهرهای خودمختار سبته (Ceuta) و ملیلیه (Melilla) و همچنین «پلازاس د سوبرانیا» (Plazas de Soberanía)—گروهی از جزایر صخرهای در نزدیکی ساحل مراکش از جمله جزایر شافاریناس، جزایر الحسیمه و پنیون د ولز د لا گومرا—هستند.
در حالی که اسپانیا تاکید میکند مالک این برونبومهاست، مراکش حاکمیت اسپانیا بر آنها را به رسمیت نمیشناسد و از زمان استقلال خود از فرانسه در سال ۱۹۵۶، خواستار بازگرداندن آنها بوده است. این مناقشه ارضی منجر به تنشهای سیاسی دیرینهای میان مادرید و رباط شده است.
هفته گذشته، پس از هجوم بیش از ۵۰,۰۰۰ مهاجر از مرز مراکش به شهر سبته، تنشها میان دو کشور بار دیگر اوج گرفت. اگرچه اکثر این افراد به مراکش بازگردانده شدهاند، اما هزاران نفر همچنان در سبته باقی ماندهاند.
اما چرا اسپانیا اصلاً این سرزمینها را در اختیار دارد و آینده آنها چه خواهد شد؟
چرا اسپانیا در شمال آفریقا برونبوم دارد؟
شهرهای سبته و ملیلیه، به همراه چند جزیره کوچک در سواحل مراکش، آخرین بقایای امپراتوری استعماری اسپانیا را تشکیل میدهند.
سبته نخستینبار در سال ۱۴۱۵ تحت تسلط پرتغال درآمد و سپس در سال ۱۵۸۰ به بخشی از قلمرو اسپانیا تبدیل شد. ملیلیه نیز در سال ۱۴۹۷ توسط یک نجیبزاده اسپانیایی تصرف شد. با این حال، پس از آنکه پرتغال در سال ۱۶۴۰ و در پی جنگی طولانی استقلال خود را بازیافت، سبته همچنان تحت کنترل اسپانیا باقی ماند.
«یولاندا آیکسلآ کبره» (Yolanda Aixelà Cabré)، انسانشناس در مؤسسه IMF-CSIC بارسلونا، توضیح میدهد: «اسپانیا به بزرگترین وسعت قلمرویی خود در آمریکای لاتین دست یافته بود، اما با از دست دادن کوبا، کوستاریکا و فیلیپین در سال ۱۸۹۸، نفوذ خود را به سمت آفریقا چرخاند؛ اگرچه در آن زمان اکثر قدرتهای استعماری اروپا، آفریقا را میان خود تقسیم کرده بودند.»
پس از زدودن استعمار از آفریقا در قرن گذشته، سبته و ملیلیه تنها سرزمینهای تحت تصرف اروپا در قاره آفریقا باقی ماندند. این برونبومها اگرچه از نظر جغرافیایی در آفریقا قرار دارند، اما قلمرو رسمی اسپانیا محسوب شده و بخشی از مرزهای بیرونی اتحادیه اروپا را تشکیل میدهند.
کبره میافزاید: «برای اسپانیا، حفظ این برونبومها در سطح نمادین بسیار حیاتی است، زیرا شکوه استعماری و گذشته امپراتوری آن را تقویت میکند؛ گذشتهای که دولت اسپانیا همچنان آن را حامل تمدن در برابر بربریت میداند—مفهومی که به زیبایی در گفتمان تکراری “کشف” آمریکا توسط کریستف کلمب به نمایندگی از پادشاهان کاتولیک بازتاب یافته است.»
چرا این مناطق هنگام استقلال به مراکش واگذار نشدند؟
«سلیم بلوطی مخلوفی»، مورخ و پژوهشگر تاریخ شمال آفریقا و منطقه کوهستانی ریف در شمال مراکش، میگوید علت استمرار حیات سبته و ملیلیه به عنوان سرزمینهای مستقل این است که پیشینه آنها «به پیش از شکلگیری مراکش مدرن بازمیگردد.»
او به الجزیره گفت: «اینها برونبومهایی هستند که قرنهاست در تصرف اسپانیا قرار دارند.»
اما مراکش از زمان استقلال از فرانسه در سال ۱۹۵۶—که اسپانیا آن را به رسمیت شناخت اما برونبومهایش را حفظ کرد—همواره تاکید کرده است که شهرهای سبته و ملیلیه (که مراکش آنها را «سبته و ملیلیه» مینامد) و قلمروهای «پلازاس د سوبرانیا»، بخشی از خاک این کشور هستند و خواستار استرداد آنها شده است.
مخلوفی میگوید: «این موضوع همواره توسط طبقه سیاسی مراکش به عنوان رمقی برای انتقاد از اسپانیا مورد استفاده قرار گرفته است.»
«سمیر بنیس»، مشاور ارشد سیاسی مقیم واشنگتن و همبنیانگذار «مراکو ورلد نیوز»، میگوید ادعاهای ارضی مراکش بر سبته و ملیلیه از زمان استقلال، اغلب در مرکز روابط پیچیده مادرید و رباط قرار داشته است: «شاید اگر رهبران مراکش در اوایل دهه ۱۹۶۰ و در اوج دوران استعمارزدایی، قاطعیت بیشتری نشان میدادند و موضوع را به سازمان ملل میبردند تا این دو شهر به عنوان سرزمینهای استعماریِ نیازمند آزادسازی بهرسمیت شناخته شوند، این مسئله چنین تاثیر زیانباری بر روابط دوجانبه مینگذاشت.»
او توضیح میدهد که دو عامل مهم باعث شد مقامات مراکشی از پیگیری این مسیر برای بازگرداندن تمامیت ارضی خود دست بکشند:
۱. ابعاد گسترده مناقشات ارضی: با توجه به دشواری ادعای همزمان مراکش بر چند منطقه تحت کنترل اسپانیا، حکومت مراکش تصمیم گرفت در تلاشهای خود برای بازگرداندن بخشهای اشغالی، گامبهگام عمل کند. ۲. تمایل اسپانیا به حل تدریجی مناقشات: عامل دوم، تمایلی بود که مقامات اسپانیایی برای حل تدریجی اختلافات ارضی خود با مراکش نشان دادند. در نهایت، این استراتژی به نفع حفظ منافع اسپانیا در این دو شهر تمام شد.
ادعای حقوقی مراکش تا چه حد قوی است؟
به گفته بنیس، ادعای قانونی مراکش بر این سرزمینها نسبتاً ضعیف است، اما «این کشور میتواند به مجموعه از دلایل تاریخی، جغرافیایی و انسانی استناد کند که موضع اسپانیا را زیر سؤال میبرد.»
«جیمی ترینیداد»، استاد و مدیر مطالعات حقوق در کالج وولفسون دانشگاه کمبریج، نیز معتقد است ادعای مراکش طبق حقوق بینالملل ضعیف است: «این یک ادعای سیاسی است نه حقوقی؛ مشابه ادعای اسپانیا بر جبلالطارق که در آنسوی تنگه و در مقابل سبته قرار دارد.» (جبلالطارق از سرزمینهای فرامرزی بریتانیا است).
ترینیداد میافزاید: «در دهه ۱۹۷۰، مراکش از سازمان ملل خواست تا این مناطق را در فهرست “سرزمینهای غیرخودگردان” تحت نظارت کمیته ویژه استعمارزدایی قرار دهد، اما این درخواست مراکش از سوی سازمان ملل نادیده گرفته شد.»
خواست مردم ساکن در این برونبومها چیست؟
حدود ۸۴,۰۰۰ نفر در سبته و ۸۶,۰۰۰ نفر در ملیلیه زندگی میکنند.
سبته که از سال ۱۵۸۰ در تصرف اسپانیا بوده، محل زندگی جمعیتی مختلط از مسیحیان و مسلمانان، شهروندان اسپانیایی و کارگران روزمزد مراکشی است که در همزیستی نسبتاً مسالمتآمیزی کنار هم کار و زندگی میکنند. اما پس از ورود غیرقانونی بیش از ۵۰,۰۰۰ مهاجر به سبته در هفته گذشته، شکافها و تنشها در این شهر بالا گرفته است.
مخلوفی اشاره میکند که نظرسنجیها نشان میدهند اکثریت قاطع ساکنان سبته و ملیلیه خواستار باقی ماندن به عنوان بخشی از خاک اسپانیا هستند: «این خواسته همواره در افکار عمومی و در عدم شکلگیری هرگونه جنبش سیاسی جدی برای تغییر حاکمیت بازتاب یافته است. حتی جمعیت با تبار مراکشی نیز میخواهند اسپانیایی و اروپایی باقی بمانند، چرا که شکاف خدمات رفاهی و اجتماعی میان مراکش و این شهرها بسیار عمیق است.»
طبق اعلام دولت اسپانیا، سبته و ملیلیه بخشی از منطقه شنگن هستند که آزادی رفتوآمد در اتحادیه اروپا را تضمین میکند، اما مشمول مقررات ویژه شنگن میشوند. افرادی که بین این برونبومها و خاک اصلی اسپانیا تردد میکنند، تحت کنترلهای مرزی مجزا قرار میگیرند.
آیا اسپانیا این برونبومها را واگذار خواهد کرد؟
تحلیلگران در این باره اختلاف نظر دارند.
در مارس ۲۰۲۲، پدرو سانچز، نخستوزیر اسپانیا، در نامهای به پادشاه مراکش، پشتیبانی اسپانیا از حاکمیت مراکش بر صحرای غربی را تایید کرد، منطقهای که اسپانیا در سال ۱۹۷۵ کنترل آن را رها کرده بود. سانچز این اقدام را «جدیترین، واقعیترین و باورپذیرترین» ابتکار عمل برای حل مناقشه چند دههای این منطقه خواند و «مرحلهای جدید» را در روابط متزلزل مادرید و رباط اعلام کرد.
کبره معتقد است با توجه به هجوم اخیر مهاجران، اسپانیا ممکن است در نهایت حاکمیت این شهرهارا به مراکش واگذار کند: «حضور این برونبومها یک ناهنجاری تاریخی غیرقابل استمرار است؛ آن هم در عصری که استعمارزدایی از دولتهای اروپایی در همه سطوح تشویق میشود.»
اما مخلوفی انتظار تغییر بنیادی در سیاست اسپانیا را ندارد: «آنچه ممکن است تغییر کند، نحوه مدیریت روابط اسپانیا با مراکش بهویژه در زمینه کنترل مرزی، مهاجرت و همکاریهای امنیتی است. با این حال، نباید تعدیلهای تاکتیکی را با تغییر در موضع دیرینه اسپانیا درباره حاکمیت اشتباه گرفت. معمولاً این مراکش است که بر مرزها فشار میآورد، نه اسپانیا.»
