برگزیده – محمد عارف معزی: ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۴ برای حزبالله لبنان تنها تاریخ از دست رفتن یک دبیرکل نبود؛ روزی بود که یکی از مهمترین چهرههای سه دهه اخیر لبنان و منطقه، در حملهای اسرائیلی به ضاحیه جنوبی بیروت ترور شد و با مرگ او، فصل تازهای در تاریخ حزبالله و معادلات لبنان آغاز شد.
شهید سید حسن نصرالله بیش از سه دهه در رأس حزبالله قرار داشت و در این مدت، از جنگ ۲۰۰۶ با اسرائیل تا تحولات سوریه و سپس جنگ غزه، به چهرهای محوری در معادلات لبنان و منطقه تبدیل شد. اما دو سال پس از ترور او، پرسش دیگر فقط این نیست که چه کسی جای نصرالله را گرفت؛ مسئله اصلی این است که حزبالله پس از غیبت او چه مسیری را طی کرده و چه اندازه از سازمانی که نصرالله رهبری میکرد، باقی مانده است.
الجزیره در گزارشی به مناسبت دومین سالگرد ترور نصرالله، این رویداد را نقطه آغاز مرحلهای متفاوت برای حزبالله و لبنان توصیف کرده است؛ مرحلهای که در آن رهبری حزب تغییر کرد، ساختار نظامی و امنیتی آن هدف حملات گسترده قرار گرفت و مسئله سلاح حزبالله بیش از گذشته به یکی از محورهای اصلی مناقشه سیاسی لبنان تبدیل شد.
از نصرالله تا نعیم قاسم
پس از ترور شهید سید حسن نصرالله، هاشم صفیالدین که از گزینههای اصلی جانشینی او بود نیز در حملات اسرائیل شهید شد و در نهایت نعیم قاسم، معاون دبیرکل حزبالله، به رهبری حزب رسید.
قاسم در شرایطی سکان حزب را در دست گرفت که انتقال قدرت دیگر یک جابهجایی معمول در ساختار سازمانی نبود؛ حزبالله همزمان با از دست دادن بخش مهمی از فرماندهان خود، با ضربات امنیتی و نظامی گسترده و تغییر محیط منطقهای مواجه بود.
الجزیره در بررسی کارنامه قاسم، او را چهرهای میداند که از ساختار اداری و سازمانی حزبالله به رأس رهبری رسیده و اکنون مسئولیت هدایت حزب در یکی از پیچیدهترین دورههای تاریخ آن را بر عهده دارد.
جنگی که همهچیز را تغییر داد
ترور سید حسن نصرالله در خلأ اتفاق نیفتاد. پیش از آن، حزبالله ماهها درگیر جنگی فرسایشی با اسرائیل در مرزهای لبنان بود؛ جنگی که پس از آغاز جنگ غزه و ورود حزبالله به درگیری در حمایت از فلسطینیها شدت گرفت و در سپتامبر ۲۰۲۴ به حملات گسترده اسرائیل علیه لبنان رسید.
در فاصله کوتاهی، بخش مهمی از ساختار فرماندهی حزب هدف قرار گرفت و ترور شهید نصرالله به نماد این عملیات تبدیل شد. اما آثار جنگ تنها به رهبری محدود نماند.
«الشرق الأوسط» در بررسی وضعیت حزبالله پس از سه سال جنگ، از کاهش توان نظامی، تضعیف خطوط امدادرسانی و تغییر جغرافیای حضور حزب سخن گفته است؛ هرچند در همان حال تأکید میکند که حزبالله همچنان ظرفیتهای نظامی خود را حفظ کرده و در حال بازسازی و سازماندهی مجدد است.
این یعنی تصویری که امروز از حزبالله وجود دارد، نه تصویر یک سازمان فروپاشیده است و نه ادامه همان ساختار پیش از سال ۲۰۲۴؛ بلکه سازمانی است که تلاش میکند پس از ضربات سنگین، ساختار خود را با شرایط جدید تطبیق دهد.
سقوط سوریه و بستهشدن یک مسیر
یکی دیگر از تغییرات مهم این دوره، تحول در محیط منطقهای پیرامون حزبالله بود.
در تحلیل «المدن» از دو سال گذشته، سقوط حکومت سوریه یکی از نقاط مهمی معرفی شده که معادلات حزبالله را تغییر داد. سوریه سالها یکی از مسیرهای اصلی ارتباطی و لجستیکی حزب با ایران بود و تحولات این کشور، دسترسی حزبالله به مسیرهای پیشین را با محدودیتهای جدی مواجه کرد.
به این ترتیب، حزبالله نهتنها با مسئله بازسازی ساختار داخلی خود روبهرو شد، بلکه محیط منطقهایای که طی سالهای گذشته بر اساس آن فعالیت میکرد نیز تغییر کرد.
مسئلهای که به قلب سیاست لبنان آمد
شاید مهمترین تغییر پس از ترور سید حسن نصرالله، تنها در ساختار حزبالله رخ نداده باشد؛ بلکه در جایگاه مسئله سلاح این حزب در سیاست لبنان اتفاق افتاده است.
پیش از جنگ، سلاح حزبالله یکی از مناقشهبرانگیزترین موضوعات سیاست لبنان بود، اما در سالهای پس از جنگ، مسئله «انحصار سلاح در دست دولت» با شدت بیشتری وارد دستور کار رسمی لبنان شد.
حالا اختلاف بر سر این نیست که حزبالله همچنان یک بازیگر سیاسی و اجتماعی مهم است یا نه؛ بحث بر سر این است که نقش نظامی آن در ساختار آینده لبنان چگونه تعریف خواهد شد.
در همین حال، حزبالله تأکید کرده که همچنان خود را بخشی از معادله دفاعی لبنان میداند و حاضر نیست بهسادگی از سلاح خود صرفنظر کند. العربیه در نخستین سالگرد ترور نصرالله گزارش کرده بود که رهبری حزب صراحتاً بر حفظ سلاح تأکید کرده است.
دو سال بعد، این اختلاف نهتنها حل نشده، بلکه به یکی از محورهای اصلی کشمکش میان حزبالله، دولت لبنان و اسرائیل تبدیل شده است.
نصرالله؛ غیبت یک فرد یا پایان یک دوره؟
دو سال پس از ترور حسن نصرالله، پاسخ به این پرسش که «چه چیزی از حزبالله باقی مانده؟» ساده نیست.
حزب همچنان در صحنه سیاسی لبنان حضور دارد و رهبری جدیدی پیدا کرده است؛ اما ساختار نظامی، شبکه فرماندهی، محیط منطقهای و رابطهاش با دولت لبنان نسبت به دو سال قبل تغییر کرده است.
در همین حال، شهید نصرالله همچنان در حافظه هواداران حزب حضوری پررنگ دارد. مراسم و برنامههای سالگرد او نشان میدهد که جایگاه نمادین رهبر سابق از میان نرفته، حتی اگر ساختار سیاسی و نظامیای که او سه دهه هدایت کرد، وارد مرحلهای متفاوت شده باشد. حزبالله امروز با میراث نصرالله حرکت میکند، اما دیگر در شرایطی که او رهبریاش میکرد، قرار ندارد.
۲۷ سپتامبر ۲۰۲۴ برای حزبالله پایان یک دوره بود؛ ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۶ اما بیش از آنکه فقط یادآور شهادت نصرالله باشد، به نقطهای برای سنجش مسیر پس از او تبدیل شده است؛ مسیری که در یک سوی آن بازسازی و حفظ ساختار حزب قرار دارد و در سوی دیگر، فشار برای تغییر نقش آن در لبنان و بازتعریف رابطه میان حزب، دولت و سلاح.
دو سال پس از آن حمله، سایه نصرالله هنوز بر ضاحیه و بر حافظه سیاسی حزبالله سنگینی میکند؛ اما آینده حزب، بیش از گذشته به تصمیمهایی وابسته است که در غیاب او و در شرایطی کاملاً متفاوت گرفته میشوند.
۲۱۹/۴۲
