عطا نویدی: شامگاه جمعه ۱۲ تیرماه، تعزیه «بازار شام» و «وفات رقیه(س)» در حالی توسط گروه علی صابر از کُردان در قالب ششمین شب از رویداد «خیمه هنر» در محوطه مجموعه تئاتر شهر اجرا شد که تماشاگرانی مشتاق تا انتها به تماشای این مجلس نشسته بودند. ازجمله این تماشاگران، محمد میرزمانی؛ موسیقیدان، رهبر ارکستر و آهنگساز شناختهشده بود. محمد میرزمانی که آهنگسازیاش برای آلبوم «وداع» (مرکز موسیقی حوزه هنری- ۱۳۸۱) با صدای حسامالدین سراج یکی از ماندگارترین آثار موسیقایی در سوگ سیدالشهدا است، پیش از «وداع» مجموعه موفق «عطش و آتش» (مرکز موسیقی حوزه هنری- ۱۳۷۴) را با صدای صادق آهنگران کار کرده بود. مجموعهای که قطعه «خونخواهی آبِ» آن براساس شعری از ابوالقاسم حسینجانی با مطلع؛ «جاده و اسب مهیاست بیا تا برویم، کربلا منتظر ماست بیا تا برویم…» به کرات شنیده شده است.
نه تنها ادامه حیات موسیقی آیینی که ادامه حیات موسیقی اقوام نیز نشات گرفته از تعزیه است
محمد میرزمانی در گفتوگو با برگزیده در پاسخ به این که به عنوان یک موسیقیدان جایگاه موسیقی را در تعزیه چهطور ارزیابی میکند، ابتدا اشاره کرد: «مورد حمایتِ مذهب بودن آن بخش از موسیقی که کارکرد مذهبی داشته است، نه فقط در کشور ما که اتفاقی قابل ملاحظه در همه نقاط دنیا است. چنانچه میبینیم به عنوان مثال در اروپا، موسیقی مذهبی، همچون موسیقی کلیسایی بهنسبت سایر گونههای موسیقی به بالاترین سطح از ترقی رسیده است. در کشور ما نیز آن بخش از موسیقی که مورد حمایت مذهب قرار داشته، ازجمله موسیقی تعزیه، پیشرفت کرده و آن بخشی که مورد حمایت مذهب نبوده به موسیقی تعزیه تکیه کرده است.»
این آهنگساز فیلمهای سینمایی و تلویزیونی ازجمله «دیدهبان» (ابراهیم حاتمیکیا- ۱۳۶۷) و «شوکران» (بهروز افخمی- ۱۳۷۷) با اشاره به این که «چنانچه میدانید به اعتقاد برخی از اساتید موسیقی ایرانی، تعزیه رکن و پایه موسیقی ایران بوده است» ادامه داد: «به این معنا که نه تنها ادامه حیات موسیقی آیینی که ادامه حیات موسیقی اقوام نیز نشات گرفته از تعزیه است. چنانچه مشاهده میکنیم پرکاربردترین دستگاه موسیقی در تعزیه، دستگاه شور است و در موسیقی دستگاهی ایران نیز دستگاه شور از بالاترین جایگاه برخوردار است. این البته استنباط شخصی من براساس مشاهداتم است و همانطور که حتما شما نیز مشاهده کردهاید، به کرات مشاهده کردهام که اساتید آواز اکثرا در دستگاه شور میخوانند. با وجود این که خواندن در شور، بهعنوان بزرگترین و جامعترین دستگاه موسیقی ایرانی، به واسطه متعلقات بسیارش نیازمند تبحری ویژه است. در تعزیه، این دستگاه و گوشههای گوناگون آن؛ به ویژه آواز دشتی به بهترین شکل مورد استفاده قرار میگیرد.»
محمد میرزمانی که کار حرفهای خود را به عنوان آهنگساز از سال ۱۳۵۹ با ساخت قطعهای به نام «تلاش» با صدای رشید وطندوست آغاز کرد با اشاره به این که «ما در تعزیه، شاهد گونهای از آمیختگی نمایش و موسیقی هستیم که در غرب اپرا خوانده میشود»، ادامه داد: «توجه داشته باشید که داستانسرایی و نمایشگری اصولا برای هر مخاطبی جذاب است و اثرگذاری آن زمانی که با موسیقی درمیآمیزد چندین برابر بیشتر میشود. این اتفاقی است که در تعزیه رخ میدهد و میتواند به عنوان یکی از علل اثرگذاری آن قلمداد شود. به تعبیر دیگر، میتوان گفت یکی از دلایل ماندگاری داستان کربلا برای قرنها در دل شیعیان، تعزیه به عنوان نمایشی موزیکال بوده است.»
خطرات «به روز شدن» تعزیه اگر مشابه «به روز شدن» مداحیمان باشد
او در پاسخ به این که آیا عقیده دارد که اجزای سازنده تعزیه؛ از صحنه نمایش تا چهرهآرایی و کلام و اشخاص بازی و زبان و موسیقی و… نیازمند، بهروزرسانی هستند یا باید به همین شکل حفظ شوند، توضیح داد: «به عقیده من، هرکجا چنین اتفاقی (بهروزرسانی) رخ داده است ما لطمه خوردهایم. به عنوان مثال، بیشک موافقید که شکل سنتی مداحی از جایگاهی ویژه برخوردار بود و نمونههای ضبط شده از ملودیهای مداحان معروف قدیمی میتواند شاهد مثال این ادعا باشد. آن ملودیها هماکنون کجا هستند؟ جالب است که شما اگر نوحههای قدیمی را آنالیز کنید میبینید که ریتم اغلب آنها ۸/۶ است اما مداحان، این نوحهها را چهطور میخواندند که حاصل کار طربانگیز نمیشد؟! در حالی که اگر ما هماکنون به این ترکیبها دست بزنیم قطعا حاصل طربانگیز و صددرصد از حالوهوای اصلی خود خارج میشود. موسیقی ما، موسیقی روزمان، متاسفانه هماکنون بیش از همیشه به سمت موسیقی وارداتیِ فاقد ملودی میل پیدا کرده است. این اتفاق در مورد مداحی هم رخ داده و با توجیهاتی چون جلب توجه نسل جوان، صداهایی به مداحیها و سوگواری سنتی ما اضافه شده که پیشتر وجود خارجی نداشته است. این اتفاق به عقیده من، نه جلب توجه نسل جوان که خیانت به فرهنگ سنتی ایران، خیانت به هویت ملی- مذهبی ماست. آنچه ما در خیمهگاه میبینیم هویت ملی- مذهبیمان است. در نتیجه معتقدم اگر تعزیه نیز به همان سمتی که مداحی میل پیدا کرده است، میل پیدا کند مشابه همان اتفاق برایش رخ خواهد داد.»
۵۹۲۴۲
