به گزارش برگزیده، شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد یکی از مهم‌ترین نهادهای بین‌المللی برای بررسی وضعیت حقوق بشر در جهان است؛ نهادی که طی دو دهه فعالیت خود به محلی برای بررسی و مستندسازی موارد نقض حقوق بشر، صدور قطعنامه و ایجاد سازوکارهای تحقیقاتی تبدیل شده است. با این حال، شورای حقوق بشر سازمان ملل همواره با انتقادهایی درباره سیاسی شدن، استانداردهای دوگانه و ترکیب اعضای خود روبه‌رو بوده است.
تحولات سال‌های اخیر، از جنگ اوکراین و بحران غزه گرفته تا پرونده‌های ایران و افغانستان، بار دیگر اهمیت این شورا و نقش آن در نظام بین‌المللی را مطرح کرده است. در چنین شرایطی، شناخت تاریخچه شورای حقوق بشر سازمان ملل، نحوه عملکرد آن، اختیارات شورا و دلایل خروج آمریکا از این نهاد اهمیت زیادی دارد.
شورای حقوق بشر سازمان ملل چه سالی تشکیل شد؟
شورای حقوق بشر سازمان ملل در سال ۲۰۰۶ و بر اساس قطعنامه ۶۰/۲۵۱ مجمع عمومی سازمان ملل متحد تشکیل شد و جایگزین «کمیسیون حقوق بشر» شد؛ نهادی که از سال ۱۹۴۶ فعالیت می‌کرد.
کمیسیون حقوق بشر در طول فعالیت خود نقش مهمی در شکل‌گیری و توسعه نظام بین‌المللی حقوق بشر داشت، اما در سال‌های پایانی فعالیتش با انتقادهای گسترده‌ای مواجه شد. منتقدان معتقد بودند حضور کشورهایی با سابقه بحث‌برانگیز حقوق بشری و همچنین سیاسی شدن برخی تصمیم‌ها، اعتبار کمیسیون را کاهش داده است.
ایجاد شورای حقوق بشر سازمان ملل قرار بود بخشی از این مشکلات را برطرف کند و نهادی با اعتبار بیشتر برای بررسی وضعیت حقوق بشر در کشورهای مختلف ایجاد کند.
شورای جدید در ژنو مستقر شد و برخلاف کمیسیون سابق، به عنوان نهادی فرعی از مجمع عمومی سازمان ملل فعالیت می‌کند.
شورای حقوق بشر سازمان ملل چند عضو دارد؟
شورای حقوق بشر سازمان ملل ۴۷ عضو دارد که توسط مجمع عمومی سازمان ملل انتخاب می‌شوند. کرسی‌های شورا بر اساس توزیع جغرافیایی میان مناطق مختلف جهان تقسیم شده‌اند.
آفریقا ۱۳ کرسی، آسیا و اقیانوسیه ۱۳ کرسی، آمریکای لاتین و کارائیب هشت کرسی، اروپای غربی و سایر کشورها هفت کرسی و اروپای شرقی شش کرسی در اختیار دارند.
اعضای شورای حقوق بشر برای دوره‌های سه‌ساله انتخاب می‌شوند و هر کشور نمی‌تواند بیش از دو دوره متوالی عضو شورا باشد. این ساختار قرار است امکان مشارکت مناطق مختلف جهان در تصمیم‌گیری‌های مربوط به حقوق بشر را فراهم کند.
سازوکار شورای حقوق بشر سازمان ملل چیست؟
نحوه عملکرد شورای حقوق بشر سازمان ملل بر مجموعه‌ای از سازوکارهای نظارتی، تحقیقاتی و سیاسی استوار است.
شورا معمولاً سه نشست عادی در سال برگزار می‌کند که در ماه‌های مارس، ژوئن و سپتامبر در ژنو برگزار می‌شوند. در شرایط اضطراری نیز امکان برگزاری نشست ویژه وجود دارد.
یکی از مهم‌ترین ابزارهای شورای حقوق بشر، بررسی دوره‌ای جهانی یا UPR است. در این سازوکار، وضعیت حقوق بشر تمامی کشورهای عضو سازمان ملل به صورت دوره‌ای بررسی می‌شود.
اهمیت UPR در این است که بررسی حقوق بشر تنها به چند کشور خاص محدود نمی‌شود و از نظر ساختاری همه کشورهای عضو سازمان ملل در این فرآیند قرار می‌گیرند.
شورای حقوق بشر همچنین می‌تواند درباره وضعیت یک کشور یا یک موضوع مشخص قطعنامه صادر کند، گزارشگر ویژه تعیین کند یا کمیسیون تحقیق تشکیل دهد. گزارشگران ویژه و کمیسیون‌های تحقیق از مهم‌ترین ابزارهای شورا برای جمع‌آوری اطلاعات و مستندسازی موارد نقض حقوق بشر هستند.
یکی از پرسش‌های مهم درباره شورای حقوق بشر سازمان ملل این است که آیا تصمیم‌های آن الزام‌آور هستند یا خیر.
شورای حقوق بشر دادگاه بین‌المللی نیست و قطعنامه‌های آن به طور معمول همانند احکام قضایی الزام‌آور نیستند. این شورا نیز مانند دادگاه نمی‌تواند مستقیماً دولت‌ها را به اجرای تصمیم‌های خود مجبور کند.
با این حال، این مسئله به معنای بی‌اثر بودن شورا نیست. گزارش‌ها، قطعنامه‌ها و تحقیقات شورای حقوق بشر می‌توانند فشار سیاسی و دیپلماتیک بر دولت‌ها ایجاد کنند و در مواردی زمینه را برای اقدامات بعدی جامعه بین‌المللی فراهم سازند.
از سوی دیگر، مستنداتی که توسط گزارشگران ویژه و کمیسیون‌های تحقیق جمع‌آوری می‌شوند، می‌توانند در بررسی‌های بین‌المللی و برخی روندهای حقوقی مورد استفاده قرار گیرند.
اهمیت شورای حقوق بشر سازمان ملل چیست؟
اهمیت شورای حقوق بشر تنها در صدور قطعنامه خلاصه نمی‌شود. این شورا یکی از معدود سازوکارهای جهانی است که امکان بررسی رسمی وضعیت حقوق بشر در کشورهای مختلف را فراهم می‌کند.
تشکیل کمیسیون‌های تحقیق، تعیین گزارشگران ویژه و ثبت موارد نقض حقوق بشر باعث می‌شود بخشی از وقایع در سطح بین‌المللی مستند شود. در بسیاری از بحران‌ها، همین اسناد می‌توانند به عنوان سابقه‌ای برای تحقیقات بعدی مورد استفاده قرار گیرند.
از سوی دیگر، شورای حقوق بشر امکان طرح موضوعات حقوق بشری در سطح بین‌المللی را برای کشورها، کارشناسان و سازمان‌های غیردولتی فراهم می‌کند.
به همین دلیل، حتی منتقدان شورا نیز معمولاً اهمیت سازوکارهای مستندسازی و نظارت آن را نادیده نمی‌گیرند.
با وجود نقش مهم شورای حقوق بشر، این نهاد از زمان تأسیس با انتقادهای مختلفی مواجه بوده است.
یکی از مهم‌ترین انتقادها، سیاسی شدن شورای حقوق بشر است. منتقدان می‌گویند اعضای شورا دولت‌هایی هستند که هرکدام منافع سیاسی و ژئوپلیتیکی خود را دارند و همین مسئله می‌تواند بر مواضع آنها درباره پرونده‌های حقوق بشری تأثیر بگذارد.
موضوع دیگری که بارها مطرح شده، عضویت کشورهایی است که خود با اتهام‌های جدی در زمینه نقض حقوق بشر روبه‌رو هستند. منتقدان معتقدند حضور چنین کشورهایی می‌تواند اعتبار شورا را تحت تأثیر قرار دهد.
استاندارد دوگانه در برخورد با کشورها نیز از دیگر انتقادهای مطرح‌شده درباره این نهاد است. برخی دولت‌ها معتقدند شورا در بعضی پرونده‌ها واکنش شدیدتری نشان می‌دهد، در حالی که درباره برخی کشورهای دیگر رویکرد متفاوتی دارد.
در مقابل، حامیان شورای حقوق بشر می‌گویند وجود اختلافات سیاسی میان اعضا لزوماً به معنای بی‌فایده بودن این نهاد نیست و سازوکارهای تحقیق و مستندسازی شورا همچنان اهمیت خود را حفظ کرده‌اند.
علت خروج آمریکا از شورای حقوق بشر سازمان ملل چه بود؟
یکی از مهم‌ترین تحولات تاریخ شورای حقوق بشر، خروج آمریکا از شورای حقوق بشر بود. آمریکا در تابستان ۲۰۲۶ اعلام کرد که رسماً عضویت و مشارکت خود در شورای حقوق بشر سازمان ملل را پایان داده است.
این وزارتخانه مدعی شد که شورای حقوق بشر ترویج دهنده موضع‌گیری‌های ضد آمریکا بوده و در راستای خواسته‌های نظام‌های سرکوبگر فعالیت می‌کند. همچنین به نوشته النهار، وزارت خارجه آمریکا مدعی شد که واشنگتن از اقدامات ترامپ برای هدف قرار دادن منابع مالی نظام حاکم بر ایران عقب نشینی نخواهد کرد.
وزارت خارجه آمریکا این شورا را متهم کرده که به ترویج آنچه «ادبیات ضدآمریکایی» خوانده می‌شود، می‌پردازد و در برابر رژیم‌هایی که به سرکوب مردم متهم هستند، رویکردی مماشات‌گرانه دارد.
31257
