چند روز پیش با یکی از تهیهکنندگان گفتوگو میکردم که طی یک دهه گذشته آثار ماندگار و خلاقانهای در شبکه نمایش خانگی ساخته است. وقتی از کارهای جدیدش پرسیدم، گفت خانهنشین شده است!
به خاطر دارم برای ساخت یکی از آثارش حتی خانهاش را فروخته بود؛ اما حالا همان جوانی که هر روز با ایدهای تازه به میدان میآمد، گوشهنشین شده است. این فقط روایت زندگی یک تهیهکننده نیست؛ نشانهای از وضعیتی است که در آن خلاقیت بهجای آنکه فرصت بروز پیدا کند، به حاشیه رانده میشود.
این حرفها ربطی به ساترا ندارد! همان دستگاهی که چند سال پیش، ویدئوکلیپهای بیکیفیتی را که حتی تلویزیون هم حاضر به پخششان نبود، برای معدود پلتفرمهای شبکه نمایش خانگی، سایتهای خبری و خبرگزاریها میفرستاد؛ آثاری که از جیب بیتالمال ساخته میشدند، اما نه کیفیتی داشتند و نه جاذبهای برای مخاطب.
جاذبه، همان کارویژهای است که سالهاست تلویزیون از آن فاصله گرفته است؛ سرگرمی!
یکی از کارکردهای اصلی رسانه، سرگرم کردن مخاطب است؛ کارکردی که تلویزیون و رادیوی ما بهتدریج با آن بیگانه شدهاند. کافی است از سرگرمی حرف بزنید تا عدهای با برچسب «زرد»، آن را به گوشه رینگ بفرستند و با چند برچسب از جنس ابتذال، لغو و بیهودگی، صورتمسئله را پاک کنند.
اما سرگرمی نه مترادف ابتذال است و نه نقطه مقابل آگاهی و فرهنگ. سرگرمی بخشی از نیاز واقعی جامعه و یکی از مهمترین دلایل رجوع مخاطب به رسانه است. رسانهای که نتواند مخاطب را جذب کند، حتی اگر انبوهی از پیامهای رسمی و محتوای بهظاهر فاخر تولید کند، در حفظ ارتباط با جامعه ناکام خواهد ماند.
شبکه نمایش خانگی یک رسانه است که طی یک دهه گذشته تجربههای متنوعی را پیش روی مخاطب گذاشته است. این شبکه در بسیاری از زمینهها از سازمان صداوسیما جلوتر رفت و تولیدِ گران، رابطهای و سلیقهای را به چالش کشید.
همین که داوود میرباقری «شاهگوش» و کمال تبریزی «ابله» را ساختند، نشانهای روشن از تنگ شدن فضای تلویزیون بود. این دو کارگردان که سالها در تلویزیون تجربه اندوخته و با قواعد نوشته و نانوشته آن آشنا بودند، ترجیح دادند آثارشان را در جایی غیر از تلویزیون تولید کنند و در برابر چشم و قضاوت مخاطب قرار دهند. جوانترها هم که در ساختار رسمی مجال چندانی برای حضور و تجربه نداشتند، همین مسیر را انتخاب کردند؛ فضایی که ریسکپذیرتر، خلاقتر و کمتر گرفتار سلیقههای محدودکننده به نظر میرسید.
شبکه نمایش خانگی در سالهای اخیر، عملاً بخشی از کارکردهای تلویزیون خصوصی را بر عهده گرفت؛ فضایی برای تجربه، رقابت، سرمایهگذاری و تولید متنوع. همین اتفاق، ساختار عریضوطویلی را که سالها خود را متولی انحصاری سرگرمی تصویری میدانست، نگران کرد؛ بهویژه آنکه دیگر نمیتوانست مانند گذشته تخم طلایی بگذارد.
به تولیدات شبکه نمایش خانگی هم انتقادهای جدی وارد است. هیچکس مدعی نیست همه آثار تولیدشده در این بستر باکیفیت، فاخر یا عاری از اشکالاند. اتفاقاً همین نقدپذیری و امکان تجربه و اصلاح است که باید به رسمیت شناخته شود. شبکه نمایش خانگی کالبدی زنده و فعال دارد و میتوان آن را نقد کرد، به چالش کشید و برای ارتقای کیفیتش راهکار داد؛ نه اینکه با محدود کردن آن، امکان حیاتش را از بین برد یا با کنایه هایی دل هنرمندان این مرز و بوم را رنجاند. بی هنر نیش و کنایه می زند.
بخش مهمی از تولیدات نمایش خانگی، محصول توانایی، خلاقیت و تعهد فرزندان همین سرزمین است؛ کسانی که جامعه خود را میشناسند، تحولات و نیازهای مخاطب را درک میکنند و میدانند برای هموطن خود چه چیزی بسازند. آثارشان، با همه کاستیها، مخاطب ایرانی را در داخل کشور نگه میدارد و مانع از آن میشود که برای تأمین نیازهای سرگرمی و تماشای محتوای مورد علاقهاش، ناگزیر به رسانههای آن سوی مرزها مراجعه کند.
شبکه نمایش خانگی ستون اصلی حفظ مرجعیت رسانههای داخلی است. هر اقدامی که این ستون را تضعیف کند، در واقع به سست شدن یکی از مهمترین تکیهگاههای رسانهای کشور کمک کرده است. شاید سالها بعد، کسانی که امروز برای کمسو کردن این چراغ تلاش میکنند، با عنوان «ستون پنجم» شناخته شوند؛ چراکه حاصل عملکردشان چیزی جز تضعیف رسانه داخلی و تقویت میدان رقبای بیرونی نخواهد بود. گاهی فاصله میان ادعای دفاع از یک ساختار و ضربه زدن به بنیانهای آن، فقط به اندازه نتیجهای است که از تصمیمها به دست میآید.
تهیهکنندگان، کارگردانان و هنرمندانی که کمترین هنرشان ساخت آثار سرگرمکننده برای جامعه است، در حال انجام کاری هستند که یک سازمان عریضوطویل با بودجه و امکانات گسترده، سالهاست در آن با مشکل روبهروست.
روزی بهانه این بود که شبکه نمایش خانگی، مصداق صوت و تصویر فراگیر است و انحصارش باید در اختیار صداوسیما باشد. حالا که انحصارش را به دست گرفتهاند، بهجای گفتوگو و تنظیمگری حرفهای، مسیری شبیه تجربه گشت ارشاد را در پیش گرفتهاند؛ مسیری که بهجای حل مسئله، به مقابله با صورت مسئله میپردازد. میترسم این شیوه برخورد، سرانجام کار را به جایی برساند که خودشان بند را آب بدهند؛ یعنی با دست خودشان چنان عرصه را بر تولیدکنندگان و سرمایههای خلاق تنگ کنند که دیگر چیزی از این ظرفیت باقی نماند و آنچه قرار بود تحت مدیریت و انحصارشان حفظ شود، یکسره از دست برود.
سرگرمی را نمیتوان با بخشنامه تولید کرد؛ خلاقیت را نمیتوان با مجوز زنده نگه داشت و مرجعیت رسانهای را نمیتوان با انحصار حفظ کرد. و صد البته با نیش، کنایه و زبان تلخ فقط سرمایه های کشور در هنر را از بام وطن میپرانید!















