به گزارش برگزیده، بر اساس بیانیه رسمی سازمان انرژی اتمی ایران، رژیم تروریستی و جنایتکار آمریکا در اقدامی تجاوزکارانه و وحشیانه که خلاف تمامی قوانین بینالمللی است، در روز یکشنبه ۲۸ تیر ۱۴۰۵ حوالی ساعت ۳:۳۹ بامداد به وقت محلی، با تعدادی پرتابه به سایت در حال ساخت نیروگاه هستهای دارخوین حمله کرد. این سازمان در بیانیه خود، این سایت را به عنوان یکی از نمادهای عزت و خودکفایی علمی ملت ایران توصیف و این هجوم ددمنشانه را بهشدت محکوم نمود. تهاجم به این سازه غیرنظامی در حالی رخ داد که این پروژه اتمی، دورههای طولانی از فشار، تحریم و عهدشکنی غربیها را پشت سر گذاشته بود.
نیمقرن فراز و نشیب؛ از رؤیای فرانسوی تا پیمانشکنی چینی
ریشههای تاریخی این نیروگاه به نیمه دوم دهه ۱۹۷۰ میلادی (دهه ۱۳۵۰ شمسی) بازمیگردد؛ زمانی که این منطقه به دلیل موقعیت استراتژیک جغرافیاییاش، برای احداث دو راکتور ۹۱۰ مگاواتی آب سبک تحت فشار با همکاری شرکتهای فرانسوی انتخاب شد. اما تنها چند ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۸، دولت فرانسه تحت فشارهای بینالمللی و ایالات متحده، کار ساخت را به صورت یکطرفه متوقف کرد و از کشور خارج شد. این عهدشکنی در حالی رخ داد که ایران پیش از انقلاب، یک میلیارد دلار در شرکت غنیسازی فرانسوی یورودیف سرمایهگذاری کرده بود؛ ثروتی بزرگ که بعد از دبه کردن فرانسویها مسدود ماند، در حالی که امروزه بخش عمدهای از برق هستهای فرانسه مدیون همان سرمایهگذاری تاریخی ایران است.
در دهه ۱۹۹۰ میلادی (۱۳۷۱ شمسی)، ایران تلاش کرد با امضای قراردادی با کشور چین برای ساخت دو راکتور ۳۰۰ مگاواتی، جان تازه به پروژه ببخشد؛ اما در سال ۱۳۷۴، چینیها نیز تحت فشارهای سیاسی سنگین واشنگتن، پیش از آغاز هرگونه عملیات اجرایی قرارداد را رها کردند تا دارخوین برای سالها به یک مخروبه مبدل شود. در پی ناامیدی از شرکای خارجی، سازمان انرژی اتمی ایران از تمام شرکتهای فعال بینالمللی دعوت به عمل آورد تا در مناقصه ساخت این نیروگاه شرکت کنند، اما علیرغم موافقتهای اولیه، هیچ پاسخ مثبت رسمی به دعوت این سازمان داده نشد تا اراده کشور به سمت بومیسازی کامل متمایل شود.
شناسنامه فنی و روند بازطراحی مهندسی؛ تولد راکتور IR-360
با ورود متخصصان داخلی به میدان، دور جدیدی از حیات دارخوین آغاز شد. شرکت تولید و توسعه انرژی اتمی ایران از اوایل سال ۱۳۸۴ مطالعات مکانیابی مجددی را در سه فاز در سراسر کشور کلید زد. از میان پنج ساختگاه برتر انتخاب شده در مناطقی چون بیجار، ساوه و همدان، در نهایت دارخوین به عنوان بهترین گزینه برگزیده شد. طراحی مفهومی راکتور که در ابتدا ۳۶۰ مگاوات و از نوع آبسنگین (مبتنی بر تجارب راکتور IR-40 اراک) برنامهریزی شده بود، در سال ۱۳۸۵ مورد تأیید قرار گرفت و فاز طراحی پایه آن با عنوان راکتور IR-360 از ابتدای سال ۱۳۸۶ با حضور ۲۲۰ متخصص ایرانی آغاز شد و در همان سال پیشرفت ۲۷ درصدی آن اعلام گردید. مدیریت این فاز بر عهده شرکت مدیریت و ساخت نیروگاههای اتمی (مسنا) قرار داشت.
بر اساس اسناد بینالمللی، از جمله ارائه تخصصی شرکت مسنا در سال ۲۰۱۸، مهندسان ایرانی در مراحل اولیه از الگوی راکتور هستهای «بزنائو» (Beznau) در سوئیس که یک راکتور آب سبک تحت فشار از نوع وستینگهاوس بود، بهره گرفتند. طراحی مفهومی و پایه این پروژه تا حدود زیادی با کمک شرکتهای مهندسی مشاور سوئیسی مانند کولنکو (Colenco) و IPD جلو میرفت و حتی بخش عمدهای از مستندات به تأیید آنها رسید؛ اما در سال ۲۰۰۹، با مداخله و فشار دولت آمریکا، دولتهای سوئد و سوئیس همکاری شرکت کولنکو با ایران را مسدود کردند. واشنگتن مدعی بود این شرکت فراتر از دادههای عمومی، در حال انتقال محاسبات دقیق هستهای و آموزش پرسنل ایرانی است. با خروج اروپاییها، روند طراحی تفصیلی با کندی مواجه شد؛ به طوری که پیشرفت آن از ۳۳ درصد در سال ۲۰۱۲ به حدود ۵۴ درصد در سال ۲۰۱۸ رسید. گزارشهای داخلی ایران در آن مقطع، علت این تأخیرها را تحریمها، عدم دسترسی به نرمافزارهای پیشرفته طراحی، دشواری در تأمین تجهیزات و کمبود نیروی مجرب اعلام کردند.
علاوه بر این، پروژه با یک چالش بزرگ زمینشناسی مواجه بود؛ در طراحیهای اولیه، گودبرداری بزرگی برای ساخت سازه در زیر تراز زمین انجام شده بود، اما به دلیل مجاورت با رودخانه کارون و بالا بودن سطح آبهای زیرزمینی، این گودال دچار آبگرفتگی شدید شد و سایت عملاً متروکه گردید. در رویکرد و بازطراحی جدید، مهندسان ایرانی این مشکل بزرگ را حل کرده و تصمیم گرفتند سازه راکتور مدرن را کاملاً بالای سطح زمین و روی یک پد بتنی مرتفع بنا کنند. نوع راکتور نیز به آب سبک تحت فشار (PWR) با ظرفیت ۳۰۰ مگاوات تغییر یافت که ایمنترین نوع راکتور در جهان است و سوخت آن اکسید اورانیوم با غنای حدود ۴ الی ۵ درصد خواهد بود که تماماً در داخل ایران غنیسازی میشود.
رنسانس دارخوین؛ آغاز ساخت نیروگاه بومی کارون
پس از سالها توقف، در ابتدای دهه ۱۴۰۰ پروژه دارخوین با نام جدید «نیروگاه اتمی کارون» وارد فاز اجرایی شد. در ۱۲ آذر ۱۴۰۱، عملیات احداث این نیروگاه ۳۰۰ مگاواتی با حضور محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی در زمینی به مساحت ۵۰ هکتار رسماً آغاز شد. برآورد مالی اجرای این طرح حدود ۲ میلیارد دلار و زمان تقریبی اجرای آن ۸ سال پیشبینی گردید. در این فاز اعلام شد که شرکتهای داخلی با حداکثر توانمندی نسبت به ساخت تجهیزات مکانیکی ثابت، محفظه فشار راکتور و پمپهای خنککننده مدار اول اقدام کردهاند.
رئیس سازمان انرژی اتمی در اسفند ۱۴۰۳ و در جریان آیین بزرگداشت سردار شهید حاج حسین خرازی در شهر دارخوین، با اشاره به پیشرفت قابلملاحظه این پروژه اعلام کرد که احیای این طرح که به متروکه تبدیل شده بود، از دو سال گذشته با جدیت آغاز شده است. او دارخوین را سرزمینی طیب، طاهر و معطر به خون شهدا و قدمگاه رزمندگان هشت سال دفاع مقدس خواند که احیای صنعتی آن برای کل کشور اهمیت راهبردی دارد.
راز هراس غرب؛ بنبست حقوقی آژانس و خودکفایی ایران
ریشه تهاجمها و فشارهای سیاسی علیه دارخوین را باید در گزارشهای اندیشکدههای غربی جستجو کرد. در مارس ۲۰۲۴، دیوید آلبرایت و محمدرضا گیوه در گزارش تخصصی اندیشکده ISIS (مؤسسه علم و امنیت بینالمللی) با انتشار تصاویر ماهوارهای مکسار از فاز خاکبرداری دارخوین، نسبت به این پروژه هشدار دادند. آلبرایت مدعی شد اراده ایران برای ساخت نیروگاه دارخوین نشان میدهد که آنها در حال تبدیل شدن به سازنده تکنولوژی و صاحب فناوری راکتور هستند و اگر به این قابلیت برسند، این دانش و اقلام را به کشورهایی میدهند که غرب دوست ندارد؛ بنابراین جامعه بینالمللی باید علیه آن اقدام کند.
این هراس فنی با یک بنبست حقوقی میان ایران و آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز همراه شد. آژانس در گزارش فصلی فوریه ۲۰۲۴ خود، آغاز گودبرداری دارخوین را به عنوان نقض «نسخه اصلاحشده کد ۳.۱» ترتیبات فرعی موافقتنامه پادمان جامع اعلام کرد؛ کدی که کشورها را ملزم میکند به محض تصمیمگیری برای ساخت یک سایت، طراحی آن را به آژانس اعلام کنند. ایران اما با تأکید بر اینکه به دلیل تحریمها و عدم پایبندی طرفهای غربی به برجام، اجرای کد اصلاحشده را تعلیق کرده و به کد قدیمی متعهد است، اعلام نمود که اطلاعات طراحی را در زمان مقتضی (شش ماه پیش از تزریق مواد هستهای) تحویل خواهد داد. این تقابل حقوقی و پیشرفت شبانهروزی پروژه با تکیه بر دانش ساخت داخل، دارخوین را به کابوس استراتژیک غربیها بدل ساخت.
برآیند؛ مشعلی که خاموش نمیشود
نیروگاه دارخوین فراتر از یک سازه صنعتی برای تأمین برق منطقه، نماد عبور ایران از انحصار هستهای غرب است؛ انحصاری که آمریکا تلاش دارد مانع ورود هر کشوری به چرخه مستقل سوخت و ساخت راکتور شود. سرمایهگذاری علمی ایران بر روی این پروژه با همکاری دانشگاههای برتری چون شهید بهشتی، امیرکبیر و شیراز و با تکیه بر شرکت مسنا، دانش فنی ساخت را در داخل کشور نهادینه کرده است. از این رو، هرچند حمله تروریستی بامداد ۲۸ تیر ۱۴۰۵ آمریکا تلاش داشت تا روند فیزیکی احداث نیروگاه کارون را متوقف کند، اما بر اساس اصول یک پروژه همیشه سبز، اراده کل نظام فراتر از تغییر دولتها و تهاجمهای نظامی بر تکمیل این نماد خودباوری استوار است و مشعل فناوری بومی در بستر کارون خاموششدنی نیست.
۴۲/۴۲
