برگزیده – رسول صفرآهنگ : هیئت صلح به رهبری آمریکا که به ابتکار دونالد ترامپ تشکیل شده، اعلام کرد حماس و گروههای مسلح دیگر در غزه با خلع سلاح موافقت کردهاند. این توافق قرار بود راه را برای عقبنشینی تدریجی نیروهای اسرائیلی و انتقال قدرت به یک کمیته تکنوکرات باز کند. اما تنها چند روز بعد، اسرائیل حملات هوایی خود را تشدید کرد، دهها فلسطینی شهید شدند و بنیامین نتانیاهو صراحتاً اعلام کرد نیروهایش تا خلع سلاح کامل حماس عقبنشینی نخواهند کرد.
از این رو، وضعیت موجود در روزهای اخیر بسیار شکننده است چرا که پس از اعلام توافق در ۳۰ و ۳۱ ژوئیه، اسرائیل حملات خود را در غزه ادامه داد و حتی تشدید کرد. در یک آخر هفته، دستکم ۲۵ تا ۲۶ نفر کشته شدند و ماه ژوئیه مرگبارترین ماه سال جاری برای فلسطینیان در غزه بود. در همین راستا هیئت صلح تأکید کرد عقبنشینی اسرائیل از خط زرد، تنها پس از تکمیل خلع سلاح، شامل سلاحهای سبک، سنگین و تونلها، انجام خواهد شد. حماس نیز متقابلاً اعلام کرد تا زمانی که اسرائیل حملات را متوقف نکند و عقبنشینی را آغاز نکند، تعهد خود را اجرا نخواهد کرد.
این در شرایطی است که غزه همچنان میدان آزمایشی برای طرحهای بازسازی پس از جنگ است و هر بنبست جدید، بحران انسانی را عمیقتر میکند.
اما چالش اصلی طرح خلع سلاح حماس، توالی و اعتماد متقابل است. هیئت صلح و ترامپ توافق را به عنوان گامی تاریخی معرفی کردند که در آن خلع سلاح حماس و عقبنشینی اسرائیل باید همزمان پیش برود. اما اسرائیل این ترتیب را نمیپذیرد. در همین راستا نتانیاهو در اظهارات خود گفت پیشنویس ارسالی آمریکا مورد موافقت اسرائیل نبوده و موضع اسرائیل روشن است که خلع سلاح کامل باید اول انجام شود. مقامات اسرائیلی نگرانیهایی درباره نابودی واقعی سلاحها (نه فقط نگهداری تحت نظارت)، نقش قطر و ترکیه در راستیآزمایی و امکان مداخله سریع نظامی پس از استقرار نیروی بینالمللی مطرح کردهاند.
گزارش ها حاکی از آن است که اسرائیل سعی دارد آزادی عمل نظامی خود را حفظ کند و همزمان از رویارویی علنی با ترامپ پرهیز کند. در مقابل حماس نیز از طریق مذاکرهکنندگانی مانند غازی حماد تأکید کرده که اگر اسرائیل تعهداتش را اجرا نکند، آنها نیز اجرا نخواهند کرد.
این منطق «تو اول» کلاسیک، توافق را فلج کرده است.از سوی دیگر، فشارهای داخلی در اسرائیل نقش تعیینکنندهای دارد. اما با نزدیک شدن به انتخابات اکتبر، نتانیاهو تحت فشار پایگاه راست افراطی است. بزالل اسموتریچ و ایتامار بنگویر آشکارا با توافق مخالفت کردهاند و خواستار ادامه عملیات شدهاند. این مخالفتها، همراه با ادعای کنترل بیش از ۶۰ تا ۷۰ درصد غزه توسط ارتش اسرائیل، نشان میدهد که اراده سیاسی برای عقبنشینی واقعی ضعیف است. در سمت فلسطینی نیز، حماس با اعلام پذیرش مشروط، سعی دارد توپ را در زمین اسرائیل بیندازد و حمایت میانجیها (مصر، قطر و ترکیه) را حفظ کند.
فشارهای داخلی؛ عامل همیشگی گریز از صلح
اما یکی از نکات پنهان در این ماجرا، نقش تعیینکننده فشارهای داخلی بر تصمیمگیران است. نتانیاهو در آستانه انتخابات اکتبر ۲۰۲۶، نه یک نخستوزیر که یک نامزد در حال نبرد برای بقای سیاسی است. پایگاه راست افراطی او، هر گونه مماشات با حماس را به عنوان «ضعف» تفسیر میکند و او را به چالش میکشد. در چنین شرایطی، تشدید حملات به غزه نه یک تصمیم راهبردی، که پاسخی به نیازهای تبلیغاتی داخلی است.
از سوی دیگر، حماس نیز با فشار افکار عمومی فلسطین مواجه است که پس از ماهها جنگ و ویرانی، هر گونه عقبنشینی بیدستاورد را به مثابه شکست میبینند. این بازی دوسویه، هر دو طرف را به سمت افراطگری سوق میدهد و فضای میانهروی را کاملاً از بین میبرد.
این وضعیت، یادآور نظریه «بازی مرگ» در سیاست است به این معنا که زمانی که هر دو بازیکن باور دارند که عقبنشینی برابر با حذف است، هیچیک حاضر به اولین قدم نیستند و نتیجهای جز تشدید بحران حاصل نمیشود. در چنین معمایی، راهکارهای منطقی نظیر «همزمانی» یا «گامهای تدریجی» کارایی خود را از دست میدهند، چرا که هر گامی، حتی اگر کوچک، با سوءظن و بدگمانی مواجه میشود.
چالشهای اجرایی این توافق نیز سیاسیاند. نیروی ثباتبخش بینالمللی هنوز کامل شکل نگرفته، کمیته ملی اداره غزه هنوز وارد نوار نشده و مکانیسم راستیآزمایی خلع سلاح مبهم است. ادامه حملات اسرائیل پس از اعلام توافق، از جمله حمله به انبار دارو در بیمارستان الاقصی و کشتار خانوادهها در خانهها، اعتماد به فرآیند را به شدت تضعیف کرده است. میانجیها این حملات را نقض فاحش حقوق بینالملل خواندهاند و نیکولای ملادنوف، نماینده هیئت صلح نیز، از نتانیاهو خواسته حملات را متوقف کند، اما نتیجهای حاصل نشده است.
در همین راستا بنیامین نتانیاهو تأکید کرد: «نیروهای اسرائیلی تا خلع سلاح کامل حماس از خطوط فعلی عقبنشینی نخواهند کرد. پیشنویس آمریکا مورد موافقت ما نبود.» هیئت صلح نیز اعلام کرد عقبنشینی فراتر از خط زرد تنها پس از تکمیل خلع سلاح انجام میشود.به آنکه غازی حماد از حماس گفت: «اگر اسرائیل توافق را اجرا نکند، ما نیز اجرا نخواهیم کرد.» چه آنکه نیکولای ملادنوف خواستار توقف حملات شد و گفت دستیابی به صلح پایدار سخت اما ممکن است اگر همه تلاش کنند. وزرای راستگرای اسرائیل نیز توافق را غیرقابلقبول خواندند.
نظارت بینالمللی؛ شمشیری که نه برنده دارد و نه برنده
اما یکی از جالب ترین جنبههای این رویداد، نقش نظارت بینالمللی است. هیئت صلح به رهبری آمریکا، با تکیه بر ابتکار ترامپ، سعی دارد خود را به عنوان ضامن اجرا معرفی کند، اما حقیقت این است که سازوکارهای نظارتی پیشبینی شده، چنان مبهم و غیرقابل اعتمادند که هیچ یک از طرفین به آنها دل نمیبندند. اسرائیل نگران است که نیروهای بینالمللی نتوانند خلع سلاح واقعی را تضمین کنند و حماس نیز میترسد که این نیروها صرفاً به عنوان چشمدوزی برای عملیاتهای آینده اسرائیل عمل کنند.
در مجموع، غزه در شرایط فعلی به آزمونی برای نظم نوین جهانی تبدیل شده است؛ جایی که قدرتهای بزرگ همچون بازیگران شطرنج، هر کدام به دنبال منافع خود هستند. آمریکا تلاش میکند با مدیریت بحران، وجهه خود را در منطقه حفظ کند، در حالی که قطر و ترکیه از حماس حمایت میکنند و مصر به دنبال ایفای نقش سنتی میانجیگر است. اما این چندصدایی، به جای تسهیل راه حل، آن را پیچیدهتر میکند. هر میانجی، منافع خاص خود را دنبال میکند و هیچیک حاضر نیستند هزینه واقعی صلح را بپردا زند.
اما بحران غزه، در عین حال که یک مشکل فنی–اجرایی است، عمیقاً یک بحران هویتی و تاریخی نیز به شمار میرود. هر راهحل پایدار، ناگزیر باید هر دو سطح را پوشش دهد. از یک سو، نیازمند طراحی دقیق توالی، ضمانتهای امنیتی شفاف و نظارت بینالمللی با اختیارات واقعی است و از سوی دیگر، بدون اقدامات نمادین برای ترمیم زخمهای تاریخی، ایجاد فضای گفتوگوی غیررسمی، و کاهش فشارهای انتخاباتی بر رهبران، هر توافقی در نطفه خفه خواهد شد.
213
