به گزارش برگزیده، بلال صعب در این یادداشت که در پایگاه رسمی اندیشکده چتم هاوس منتشر شده، چشم‌انداز منازعه ایران و آمریکا را پس از انتخابات میان‌دوره‌ای واشنگتن ارزیابی کرده است:
در هفته‌های اخیر گمانه‌زنی‌های بسیاری مطرح بود که آمریکا پس از پایان انتخابات میان‌دوره‌ای، حملات جدیدی علیه ایران انجام خواهد داد. اما با پایان رأی‌گیری، گام بعدی واشنگتن همچنان در هاله‌ای از ابهام است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در مصاحبه اخیر خود با برنامه «۶۰ دقیقه» اعلام کرد که «هیچ دلیلی» برای تشدید جنگ نمی‌بیند. ممکن است وی تصمیم بگیرد عملیات نظامی را از سر نگیرد و به تداوم سیاست «خفگی اقتصادی» بسنده کند؛ اما حتی در این سناریو نیز نمی‌توان احتمال بازگشت به درگیری مسلحانه را رد کرد.
بعید است تهران در حالی که اقتصادش روزبه‌روز وخیم‌تر می‌شود، فشار آمریکا را در سکوت تحمل کند. طنز تلخ محاصره دریایی آمریکا علیه ایران در همین‌جاست: شواهد نشان می‌دهد که این اقدام به منابع مالی حکومت ضربه زده و بر اساس برخی تحلیل‌ها، ایران در ماه سپتامبر هیچ نفتی بارگیری نکرده است؛ اما بعید است این محاصره بتواند به هدف استراتژیک خود یعنی «وادار کردن رژیم به دادن امتیازات عمده در میز مذاکره» دست یابد. در عوض، ممکن است تهران را به واکنش تهاجمی سوق دهد که همه طرف‌ها را به نقطه صفر این درگیری بازمی‌گرداند.
بن‌بست در تنگه هرمز
روند محاصره صادرات نفت ایران از طریق تنگه هرمز طی ماه‌های گذشته فراز و نشیب‌هایی داشته است. واشنگتن این عملیات را در ماه آوریل آغاز کرد؛ در ماه ژوئن پس از دستیابی به یادداشت تفاهم (MoU) با ایران آن را کاهش داد و سپس در ۱۴ ژوئیه، با فروپاشی توافق، آن را مجدداً برقرار ساخت.
امروز ایران خواهان لغو محاصره و تحقق شروط خود پیش از بازگشایی تنگه و توقف حملات است. در مقابل، واشنگتن پیش از آغاز هرگونه گفت‌وگو درباره امنیت دریایی، خواهان امتیازدهی ایران در برنامه هسته‌ای است. این یک بن‌بست تمام‌عیار است که ممکن است چندان طولانی نشود. بی‌اعتمادی عمیق میان دو طرف باعث می‌شود ایران تردید داشته باشد که امتیازات آمریکا آن‌قدر پایدار باشد که گشایش اقتصادی ماندگاری به همراه بیاورد.
اگر ایران بخواهد به همسایگان خود ضربه بزند، لزوماً نیازی به حمله نظامی جدید آمریکا به خاک خود ندارد. در سال ۲۰۱۹، ایران در واکنش به تاکتیک «فشار حداکثری» ترامپ، دست به سلسله حملاتی زد؛ از هدف قرار دادن نفتکش‌ها در نزدیکی فجیره و خلیج عمان تا سرنگونی پهپاد نظارتی آمریکا و در نهایت حمله به تأسیسات نفتی آرامکو در بقیق و خریص. پیام تهران روشن بود: «ما به فشار اقتصادی شدید، با حمله به زیرساخت‌های انرژی خلیج فارس پاسخ خواهیم داد.»
دفاع از روایت بنیادین مقاومت
دو دلیل عمده وجود دارد که چرا ایران پیش‌تر به فشار اقتصادی این‌گونه پاسخ داده و چرا ممکن است دوباره دست به این کار بزند:
۱. دلیل ایدئولوژیک: ایران در این جنگ صرفاً از خطوط کشتیرانی و صادرات نفت خود دفاع نمی‌کند، بلکه در حال محافظت از روایت بنیادین خود یعنی «فداکاری و استقامت» است؛ موضوعی که واشنگتن ظاهراً هنوز آن را درک نکرده است. تهران همواره به متحدان و دشمنان خود پیام داده که تحریم‌ها و تهدیدهای نظامی نمی‌توانند حکومت را تسلیم کنند. ایران در جنگ هشت‌ساله با عراق این اصل را ثابت کرد و یک یا دو سال دشواری اقتصادی ناشی از محاصره دریایی، در مقایسه با آنچه در آن دوران تحمل کرد، ناچیز است.
۲. دلیل عمل‌گرایانه: برخلاف دوران جنگ با عراق، امروز مقاومت ایران از سوی بازیگران خارجی حمایت می‌شود. بزرگ‌ترین منبع این حمایت چین است که به خرید نفت ایران ادامه می‌دهد. بی‌دلیل نیست که مقامات آمریکایی از پکن خواسته‌اند نقش سازنده‌تری ایفا کند، زیرا می‌دانند بدون چین، قدرت تاب‌آوری تهران به شدت کاهش می‌یابد.
تهران همچنین می‌داند که کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز خواهان پایان این محاصره‌اند. وضع موجود دردسرهای اقتصادی عظیمی برای آنان ایجاد کرده است و رهبران ایران شرط‌بندی کرده‌اند که اگر به اندازه کافی مقاومت کنند، کشورهایی که بیشترین زیان را از این بحران می‌بینند (عربستان، امارات، قطر و کویت)، واشنگتن را برای یافتن راه خروج تحت فشار قرار خواهند داد.
تنها راه خروج: دیپلماسی مرحله‌ای
البته تاب‌آوری ایران نیز حد و مرزی دارد (همان‌طور که در سال ۱۹۸۸ با پذیرش قطعنامه نشان داد)، اما شرایط امروز کاملاً متفاوت است. امروز ایران بر این باور است که دست برتر را دارد. تهران احتمالاً از این درگیری جان به در خواهد برد و از حمله نظامی بزرگ و جدید آمریکا جلوگیری می‌کند که همین امر را برای خود یک پیروزی تعریف خواهد کرد.
با این حال، ایران باید چاره‌ای برای محاصره دریایی بیابد و بر اساس تجربیات تاریخی، احتمالاً در مقطعی برای وادار کردن واشنگتن به تجدیدنظر، به خشونت متوسل خواهد شد. واشنگتن نیز متقاعد شده که محاصره در حال جواب دادن است و به راحتی از آن دست نخواهد کشید (چنان‌که به سنتکام برای ایجاد کارگروه جدیدی جهت مسدودسازی مسیرهای زمینی انتقال سلاح ایران چراغ سبز نشان داده است).
تنها یک راه برای خروج از این بن‌بست وجود دارد: «دیپلماسی مرحله‌ای»؛ رویکردی که ظاهراً هر دو طرف در حال بررسی آن هستند. ترتیب این گام‌ها روشن است:
-
مرحله اول: واشنگتن باید محاصره دریایی را در ازای بازگشایی تنگه هرمز و توقف تمام حملات علیه کشتیرانی توسط ایران، به صورت جزئی لغو کند.
-
مرحله دوم: مذاکرات هسته‌ای شامل لغو تدریجی تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران آغاز شود.
هر دو طرف مایل به پایان دادن به این درگیری هستند، اما به همان اندازه مصمم‌اند که از هرگونه تحقیر ظاهری پرهیز کنند. در این میان اسرائیل نیز یک عامل غیرقابل پیش‌بینی باقی مانده است و حتی اکنون نیز مشخص نیست که آیا سرانجام عقلانیت و منطق بر این بحران حاکم خواهد شد یا خیر.
۴۲/۴۲
