به گزارش خبرگزاری برگزیده،یکی از مهمترین موضوعات این بحثها، توسعه و علل عقبماندگی ایران در سده گذشته بود. در آن سالها، گفتمان غالب روشنفکری و حتی سینمای عامهپسند، ناکامی ایران را عمدتاً نتیجه بیکفایتی پادشاهان قاجار و دخالت قدرتهای استعماری میدانست. هرچند این عوامل بیتأثیر نبودند، اما بسیاری از اندیشمندان این توضیح را ناکافی میدانستند.
بیشک، درک نادرست از علت یا علتهای عقبماندگی ایران سبب میشد هر اندیشمندی راهحلی ناکافی یا یکجانبه برای توسعه کشور ارائه کند. از مرحوم میرزا یوسفخان مستشارالدوله که راه نجات را در «یک کلمه»؛ یعنی قانون، میدید تا نظریات مارکسیستی که در آستانه انقلاب قدرت گرفته بودند، هر یک نسخهای برای رفع عقبماندگی ایران ارائه میکردند. با این حال، بهتدریج این دیدگاه قوت گرفت که توسعه را نمیتوان با راهحلهایی سادهانگارانه توضیح داد، بلکه باید ریشههای آن را در مجموعهای از عوامل تاریخی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جستوجو کرد.
در چنین فضایی، میتوان صادق زیباکلام را از نخستین نویسندگانی دانست که کوشید پاسخی متفاوت به این پرسش ارائه دهد. او در کتاب ماندگار «ما چگونه ما شدیم؛ ریشهیابی علل عقبماندگی ایران»، اثری که بیش از سه دهه از انتشار نخستین آن میگذرد و با بیش از ۴۰ بار تجدید چاپ همچنان یکی از پرخوانندهترین و بحثبرانگیزترین کتابها در حوزه تاریخ اندیشه و جامعهشناسی ایران به شمار میرود، روایتی متفاوت از علل عقبماندگی ایران ارائه میکند. زیباکلام، برخلاف دیدگاهی که همه مشکلات ایران را صرفاً به استعمار و دخالت قدرتهای خارجی نسبت میدهد، نگاه خود را به درون جامعه ایران معطوف میکند. او با واکاوی تاریخ، فرهنگ و ساختارهای اجتماعی، این پرسش بنیادین را پیش میکشد که آیا دستکم بخشی از ریشههای عقبماندگی ایران را باید در شیوه اندیشیدن، رفتارها، ساختارهای درونی و حتی جغرافیای خودمان جستوجو کرد؟
یکی از مهمترین ویژگیهای کتاب، زبان روان و قابلفهم آن است. برخلاف بسیاری از آثار دانشگاهی که با اصطلاحات تخصصی و نثری پیچیده نوشته میشوند، زیباکلام مفاهیم تاریخی و جامعهشناختی را با بیانی ساده و مثالهایی ملموس برای مخاطب توضیح میدهد. برای مثال، هنگامی که به نقش کمآبی در تاریخ ایران میپردازد، بحث را از تجربههای عینی و شرایط جغرافیایی آغاز میکند و سپس، در صورت لزوم، به نظریههایی مانند «استبداد شرقی» اشاره میکند، نه اینکه روایت خود را صرفاً بر چارچوبهای نظری بنا کند. همین ویژگی باعث شده است که کتاب، در کنار مخاطبان دانشگاهی، برای خوانندگان عمومی نیز جذاب و خواندنی باشد.
به نظر من، دومین نقطه قوت کتاب، پرهیز آن از چیزی است که من نظریهزدگی میدانم. زیباکلام اگرچه در بخشهایی از کتاب به دیدگاهها و نظریههای شناختهشده اشاره میکند، اما در آنها متوقف نمیشود و تلاش نمیکند صرفاً با استناد به آرای اندیشمندان، از نتیجهگیریهای خود دفاع کند. او ابتدا روایت و استدلال خود را بر پایه شواهد تاریخی پیش میبرد و سپس، در صورت نیاز، آن را با برخی نظریهها مقایسه میکند. این استقلال فکری، بهویژه اگر در نظر بگیریم کتاب بیش از سه دهه پیش و در آغاز فعالیت علمی زیباکلام پس از بازگشت به ایران نوشته شده است، از ویژگیهای قابل توجه این اثر به شمار میرود.
البته دیدگاههای مطرحشده در این کتاب همواره محل بحث و نقد بوده است. برخی پژوهشگران، نویسنده را به کمرنگ کردن نقش استعمار و عوامل بینالمللی متهم کردهاند و برخی دیگر، تحلیلهای او را نقطه آغاز مناسبی برای بازنگری در روایتهای رایج درباره تاریخ ایران دانستهاند. فارغ از این اختلافنظرها، ارزش اصلی کتاب در آن است که خواننده را به طرح پرسشهای تازه و نگاه انتقادی به تاریخ معاصر ایران دعوت میکند؛ پرسشهایی که همچنان پس از گذشت سالها، برای فهم چرایی توسعهنیافتگی و مسیر آینده ایران اهمیت خود را حفظ کردهاند.
همین رویکرد متفاوت، «ما چگونه ما شدیم» را به کتابی تبدیل کرده که سالهاست موافقان و منتقدان درباره آن بحث میکنند؛ اثری که چه با تحلیلهای آن همدل باشید و چه نباشید، نمیتوان از تأثیرش بر گفتوگوهای فکری درباره تاریخ معاصر ایران چشم پوشید.اگر به تاریخ ایران، توسعه، جامعهشناسی و اندیشه سیاسی علاقه دارید، این کتاب یکی از آثاری است که باید بخوانید.
مخاطبان گرامی برگزیده میتوانند این کتاب از طریق این لینک با تخفیف ویژه 25% از طریق کد تخفیف khabar405 خریداری کنند.
۵۹۲۴۴
