برگزیده: در آستانه برگزاری جام جهانی، با جعفر صادقی، کارگردان مستندهای موفق ورزشی «فرشاد آقای گل»، «سمفونی حمید» و «شگرد» درباره وضعیت مستند ورزشی در ایران گفتوگو کردیم. صادقی در ابتدای این گفتوگو به یکی از مهمترین مشکلات این حوزه اشاره کرد و گفت: «واقعیت این است که سرمایهگذاران، مدیران فرهنگی، جشنوارهها، تلویزیون و همه متولیان این حوزه به خوبی میدانند که مخاطبان ورزش تشنه دیدن مستندهای ورزشی هستند. همه میدانند ورزش بخش بزرگی از جامعه را دربرمیگیرد و همواره مخاطبان پرشماری دارد. به همین دلیل در جشنوارهها و برنامههای مختلف معمولاً جای کوچکی برای مستندهای ورزشی در نظر گرفته میشود.»
او افزود: «اما مشکل اینجاست که این توجه غالباً در همین حد باقی میماند. گویی فقط میخواهند بگویند یک مستند ورزشی هم در میان آثار حضور دارد. وقتی این ژانر جدی گرفته نمیشود، به مرور روی کیفیت آثار هم تأثیر میگذارد. سرمایهگذار برای ورود به این حوزه تردید میکند، تولید آثار باکیفیت کاهش مییابد و در نهایت حتی مخاطب خود را هم از دست میدهد.»
کارگردان مستند «شگرد» با تأکید بر ضرورت حمایت عملی از این ژانر گفت: «اگر قرار است برای مستندهای ورزشی در جشنوارهها و برنامههای مختلف جایگاهی در نظر گرفته شود، باید در مرحله حمایت، بودجه، جوایز و توجه رسانهای نیز این نگاه وجود داشته باشد. تنها اختصاص یک بخش یا چند سانس نمایش کافی نیست.»
مستندهای ورزشی دیده میشوند، اما جدی گرفته نمیشوند
صادقی با اشاره به تجربههای شخصی خود اظهار کرد: «از نخستین آثارم مانند «فرشاد آقای گل»، «سمفونی حمید» و «شگرد» تاکنون، بارها فیلمهایم در جشنوارههای مختلف به انتخاب مردم نامزد بهترین فیلم شدهاند. نکته مهم این است که این موفقیتها در جشنوارههای تخصصی ورزشی نبوده، بلکه در میان همه گونههای مستند و در رقابت با آثار متنوع به دست آمده است. با این حال همین آثار از سوی بسیاری از مدیران، داوران و سرمایهگذاران آنگونه که شایسته بودند دیده نشدند.»
وی درباره محدود بودن تعداد مستندهای ورزشی در ایران نیز گفت: «وقتی در یک ژانر سرمایهگذاری کافی صورت نگیرد، طبیعی است که تولید آثار نیز کاهش پیدا کند. امروز که سینمای مستند به طور کلی با محدودیتهای مالی روبهروست، شرایط برای مستند ورزشی سختتر هم میشود. بسیاری از فیلمسازان ترجیح میدهند به سراغ حوزههایی بروند که امکان حمایت و دیده شدن در آنها بیشتر است.»
مستندسازی ورزشی؛ ترکیبی از دانش سینما و ورزش
این تدوینگر با اشاره به دشواریهای فنی و تخصصی مستندسازی ورزشی توضیح داد: «مسئله مالی فقط یکی از مشکلات است. ذات ورزش خودش موانع متعددی برای مستندساز ایجاد میکند. مستندساز ورزشی علاوه بر تسلط بر سینما باید دانش تخصصی حوزه ورزش را نیز داشته باشد. مخاطب امروز هم از شما استانداردهای حرفهای سینما را مطالبه میکند و هم انتظار دارد به جزئیات ورزش مسلط باشید.»
او افزود: «یکی دیگر از دشواریهای این حوزه غیرقابل پیشبینی بودن ورزش است. در بسیاری از موضوعات دیگر ممکن است برخی فیلمسازان با دستکاری واقعیت یا افزودن عناصر ساختگی، درام مورد نظر خود را شکل دهند، اما در ورزش چنین امکانی وجود ندارد. نتایج مسابقات ثبت شدهاند و قابل تغییر نیستند. شما ممکن است سالها یک ورزشکار را دنبال کنید تا به موفقیتی بزرگ برسد، اما ناگهان نتیجهای کاملاً متفاوت رقم بخورد و مسیر فیلم تغییر کند.»
صادقی ادامه داد: «در مستندهای ورزشی چیزی به نام برداشت مجدد وجود ندارد. مسابقه یکبار برگزار میشود و فیلمساز باید همان لحظه بهترین تصویر و صدا را ثبت کند. بسیاری از رویدادهای ورزشی نیز محدودیتهای خاص خود را دارند و ثبت تصاویر حرفهای در آنها بسیار دشوار است.»
او با اشاره به تجربه ساخت «شگرد» گفت: «زمان تولید این فیلم با محدودیتهای فراوانی روبهرو بودیم. تصویربرداری و صدابرداری در فضای مسابقات ورزشی بسیار پیچیده است و به تجهیزات، تجربه و برنامهریزی دقیق نیاز دارد. به اعتقاد من یکی از نقاط قوت آن فیلم نیز همین بخش فنی بود که توانست ارتباط خوبی با مخاطب برقرار کند.»
ورزشکاران دوست دارند تصویرشان بینقص باشد
کارگردان «فرشاد آقای گل» یکی دیگر از چالشهای مهم این حوزه را به خود سوژهها مرتبط دانست و گفت: «بسیاری از ورزشکاران مشهور تمایل دارند تصویری کاملاً بینقص و سفید از خود ارائه دهند. در حالی که برای شکلگیری درام، مستندساز نیاز دارد ابعاد مختلف شخصیت افراد را نشان دهد. این نگرانی که نمایش برخی واقعیتها ممکن است برداشت نادرستی ایجاد کند، باعث میشود ورزشکاران در برابر دوربین محافظهکارانه رفتار کنند و بخشی از جذابیت روایت از بین برود.»
جام جهانی لزوماً به رونق مستند ورزشی کمک نمیکند
صادقی در پاسخ به این پرسش که جام جهانی تا چه اندازه میتواند به تولید مستندهای ورزشی کمک کند، گفت: «برخلاف تصور رایج، برگزاری جام جهانی تأثیر مستقیمی بر انگیزه مستندسازان ندارد. ورزش سرشار از روایتها و درامهای متنوع است و هر هفته میتواند سوژههای تازهای خلق کند. المپیک، مسابقات جهانی، لیگها و حتی رقابتهای محلی ظرفیت تولید آثار مستند را دارند.»
او افزود: «اتفاقاً در زمان برگزاری جام جهانی تمام توجه مخاطبان به خود مسابقات معطوف میشود و پرداختن به موضوعات دیگر ورزشی دشوارتر است. جذابیت مستند ورزشی به رویدادهای بزرگ محدود نمیشود و بسیاری از روایتهای کوچک نیز میتوانند به آثار تأثیرگذار تبدیل شوند.»
چرا فیلمسازان کمتر سراغ ورزش میروند؟
این مستندساز درباره گرایش بیشتر فیلمسازان به موضوعات اجتماعی، تاریخی و سیاسی گفت: «بخشی از این مسئله به کمتوجهی ساختاری به مستندهای ورزشی بازمیگردد. وقتی فیلمساز میبیند سرمایهگذاری، حمایت و دیده شدن در حوزههای دیگر بیشتر است، طبیعی است که ریسک کمتری را انتخاب کند.»
کارگردان مستند «باشگاه اندیشه» ادامه داد: «تولید یک مستند گاهی چند سال زمان میبرد. وقتی فیلمساز احساس کند حاصل این سالها تلاش در نهایت مورد توجه قرار نخواهد گرفت، انگیزه ورود به چنین حوزهای کاهش پیدا میکند.»
مستند؛ فرصتی برای شناخت انسانها
صادقی درباره تجربه شخصی خود در ساخت مستندهای ورزشی نیز گفت: «بیشتر آثاری که ساختهام به نوعی پرتره بودهاند؛ چه درباره چهرههای شناختهشده و چه افرادی که چندان مشهور نبودند. همیشه تلاش کردهام از خلال روایت زندگی یک فرد، مخاطب را به تأمل درباره زندگی و تجربههای انسانی دعوت کنم.»
او افزود: «یکی از جذابترین ویژگیهای مستندسازی برای من همراه شدن با آدمهایی است که در حوزه خود اثرگذار بودهاند. وقتی چند سال با آنها زندگی میکنید، از تجربهها، موفقیتها، شکستها و نگاهشان به جهان چیزهای زیادی میآموزید. این تجربه نه فقط برای فیلم، بلکه برای خود فیلمساز نیز ارزشمند است.»
او ادامه داد: «تفاوت مهم سینمای مستند با سینمای داستانی این است که بعد از پایان فیلم، قصه همچنان ادامه دارد. مخاطب میتواند درباره شخصیتها جستوجو کند، سراغ آنها برود و مسیر زندگیشان را دنبال کند. این ویژگی در مستندهای ورزشی جذابیت دوچندانی پیدا میکند؛ زیرا سرنوشت قهرمانان همچنان در دنیای واقعی ادامه دارد.»
امید به آینده
صادقی درباره آینده مستند ورزشی در ایران گفت: «تلاش میکنم همیشه خوشبین باشم، چون راه دیگری وجود ندارد. اگر امید از بین برود، بزرگترین ضربه را به خودمان زدهایم. به همین دلیل معتقدم با وجود همه دشواریها، آینده میتواند بهتر باشد.»
او در پایان تأکید کرد: «مستندسازان ایرانی در شرایط بسیار سختی فعالیت میکنند، اما همچنان آثار ارزشمند و موفقی تولید میشود و بسیاری از آنها در عرصههای بینالمللی میدرخشند. امیدوارم شرایط فرهنگی و اقتصادی کشور به سمتی برود که امکان تولید آثار بیشتری فراهم شود و مستند ورزشی نیز جایگاه واقعی خود را در سینمای ایران پیدا کند.»
5959
