به گزارش خبرگزاری برگزیده موشها و دیگر جوندگان شهری، تنها مزاحمان شبانه معابر و جویها نیستند. این جانوران میتوانند ناقل یا مخزن طیف وسیعی از عوامل بیماریزا باشند و در صورت گسترش بیرویه، هم سلامت شهروندان را تهدید کنند و هم فشار بیشتری بر نظام بهداشت و مدیریت شهری وارد آورند. از همین رو، مسئله جوندگان یک موضوع مقطعی و موسمی نیست؛ خبری است که با هر ضعف در مدیریت زباله، نظافت شهری و بهسازی محیط، دوباره به صدر نگرانیها برمیگردد.
چرا جمعیت جوندگان در شهرها بالا میرود؟
رشد جمعیت جوندگان در محیطهای شهری معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیست. مهمترین دلیل، دسترسی آسان به غذا و پناهگاه است. هرجا زباله بهموقع جمعآوری نشود، پسماند در معابر رها بماند، مخازن زباله درپوش مناسب نداشته باشند یا فضاهای متروک و آلوده در شهر زیاد شود، عملاً برای جوندگان هم منابع غذایی فراهم میشود و هم محل امن برای زادآوری و زندگی.
در شهرهای بزرگ، وجود شبکههای گسترده فاضلاب، کانالها، جویها، انبارهای متروک، زمینهای رهاشده و حاشیهنشینی، محیط را برای حضور و تکثیر موشها مناسبتر میکند. به همین دلیل، کنترل جوندگان فقط با سمپاشی یا اقدامات موردی ممکن نیست؛ اگر منبع غذا و زیستگاه باقی بماند، جمعیت آنها دوباره برمیگردد.
موشهای شهری چه خطری برای مردم دارند؟
مهمترین نگرانی درباره جوندگان، نقش آنها در انتقال بیماریهاست. موشها میتوانند به شکل مستقیم یا غیرمستقیم عوامل بیماریزا را منتقل کنند؛ از طریق ادرار، مدفوع، بزاق، گازگرفتگی، آلودگی مواد غذایی یا از طریق انگلهایی مانند کک و کنه که روی بدن آنها زندگی میکنند.
این جانوران میتوانند در انتقال برخی بیماریهای باکتریایی، ویروسی و انگلی نقش داشته باشند و اگر جمعیت آنها از کنترل خارج شود، خطر بروز کانونهای آلودگی و حتی افزایش احتمال طغیان بیماریها بیشتر میشود. در کنار تهدیدهای عفونی، حضور گسترده جوندگان میتواند آلودگی محیط، بوی نامطبوع، تخریب زیرساختهای شهری و کاهش احساس امنیت و آرامش مردم را هم به دنبال داشته باشد.
چرا مدیریت پسماند مهمترین خط دفاعی است؟
نکته کلیدی در کنترل جوندگان این است که موشها دنبال غذا میآیند. تا زمانی که پسماند در دسترس آنها باشد، هرگونه اقدام برای کنترل جمعیت، موقتی و ناقص خواهد بود. به همین دلیل، مدیریت صحیح پسماند مهمترین و پایدارترین راهکار برای کاهش جمعیت جوندگان به شمار میرود.
استفاده از مخازن دربسته و غیرقابل نفوذ، جمعآوری منظم زباله، پاکسازی نقاط تجمع غیربهداشتی پسماند، اصلاح شیوه نگهداری موقت زباله و آموزش شهروندان برای رها نکردن زباله در معابر، همگی مستقیماً بر کاهش منابع غذایی جوندگان اثر میگذارند. بدون این اقدامات، مبارزه شیمیایی یا مکانیکی با موشها معمولاً نتیجهای کوتاهمدت دارد.
وضعیت تهران در موضوع جوندگان چرا حساس است؟
تهران بهعنوان پرجمعیتترین شهر کشور، سالهاست با مسئله جوندگان، بهویژه موشهای نروژی در برخی مناطق، درگیر است. ساختار پیچیده شهری، تراکم جمعیت، حجم بالای تولید پسماند، وجود انهار و کانالهای شهری، بافتهای فرسوده، برخی فضاهای رهاشده و نابرابری در کیفیت خدمات شهری، همگی باعث شدهاند کنترل جوندگان در پایتخت به یک مسئله مزمن تبدیل شود.
در سالهای مختلف، گزارشها و مشاهدات میدانی از افزایش مشاهده موشها در برخی خیابانها، بوستانها، جویها، اطراف مخازن زباله و حتی برخی فضاهای پرتردد شهری منتشر شده است. هرچند مدیریت شهری در مقاطع مختلف از اجرای برنامههای کنترل جمعیت موشها خبر داده، اما تداوم مشاهده آنها نشان میدهد ریشه مسئله فقط در عملیات شکار یا سمگذاری نیست، بلکه به چرخه بزرگتری از پسماند، نظافت شهری و بهسازی محیط مربوط میشود.
کدام نقاط تهران بیشتر در معرض این مشکلاند؟
در تهران، معمولاً مناطقی که با انباشت پسماند، دسترسی کمتر به خدمات منظم شهری، کانالها و جویهای باز، بافت فرسوده یا مشاغل تولیدکننده پسماند غذایی روبهرو هستند، بیشتر در معرض گسترش جوندگاناند. بازارها، اطراف مراکز عرضه مواد غذایی، حاشیه انهار، برخی محلههای متراکم و نقاطی که زباله بهصورت نامناسب رها میشود، از جمله کانونهای بالقوه به شمار میروند.
البته مسئله جوندگان فقط محدود به مناطق کمبرخوردار نیست. در کلانشهری مثل تهران، هرجا چرخه جمعآوری زباله و پاکیزگی محیط دچار اختلال شود، احتمال دیده شدن موشها بالا میرود؛ حتی در مناطق مرکزی و پررفتوآمد.
آیا فقط موشها خطرناکاند یا خود محیط آلوده هم مسئلهساز است؟
خطر فقط به خود جونده محدود نمیشود. محیطی که جمعیت بالای موش در آن شکل میگیرد، معمولاً نشانه وجود آلودگی محیطی، ضعف بهداشت و اختلال در مدیریت پسماند است. این یعنی شهروندان نهفقط با خطر مستقیم تماس با موش یا فضولات آن، بلکه با یک محیط ناسالمتر روبهرو میشوند.
از سوی دیگر، استفاده بیضابطه از سموم برای کنترل موشها هم خودش میتواند خطر تازهای ایجاد کند؛ بهویژه اگر بدون اصول علمی، در نزدیکی محل زندگی مردم، حیوانات خانگی یا کودکان انجام شود. به همین دلیل، متخصصان بر مدیریت تلفیقی آفات تاکید میکنند؛ رویکردی که ترکیبی از حذف منبع غذا، بهسازی محیط، کنترل فیزیکی و استفاده محدود و هدفمند از مواد شیمیایی است.
تهران برای کنترل جوندگان به چه چیزی نیاز دارد؟
مسئله جوندگان در تهران با یک یا دو اقدام مقطعی حل نمیشود. پایتخت برای کنترل پایدار جمعیت موشها به مجموعهای از اقدامات همزمان نیاز دارد: اصلاح مدیریت پسماند، افزایش دفعات جمعآوری زباله، نوسازی مخازن، پاکسازی کانونهای آلوده، بهسازی جویها و کانالها، آموزش شهروندان و اجرای برنامههای علمی کنترل آفات.
به بیان ساده، اگر فقط موشها حذف شوند اما زباله و زیستگاه باقی بماند، مسئله دوباره تکرار میشود. اما اگر دسترسی جوندگان به غذا و پناهگاه محدود شود، جمعیت آنها بهطور طبیعی هم کاهش مییابد. در این میان، هماهنگی میان شهرداری، وزارت بهداشت، دانشگاههای علوم پزشکی و نهادهای محلی هم اهمیت زیادی دارد.
مردم چه کارهایی میتوانند انجام دهند؟
هرچند مسئولیت اصلی با مدیریت شهری و نهادهای بهداشتی است، اما رفتار شهروندان هم نقش مهمی دارد. رها نکردن زباله در معابر، قراردادن پسماند در ساعت مناسب، بستن کیسههای زباله، نریختن ضایعات غذایی کنار جویها و گزارش نقاط آلوده، میتواند در کاهش منابع غذایی جوندگان مؤثر باشد.
در ساختمانها و مجتمعها هم باید از انباشت زباله، نگهداری غیربهداشتی پسماند و وجود فضاهای متروک و آلوده جلوگیری شود. چون جوندگان فقط در خیابان نیستند؛ آنها میتوانند در پارکینگها، انبارها، زیرزمینها و فضاهای تاریک و مرطوب هم مستقر شوند.
افزایش جمعیت جوندگان در شهرها، یک تهدید واقعی برای سلامت عمومی است؛ تهدیدی که با انتقال بیماری، آلودگی محیط، تخریب زیرساخت و افزایش نارضایتی شهروندان همراه میشود. در این میان، تهران به دلیل تراکم جمعیت، حجم بالای پسماند و پیچیدگی ساختار شهری، یکی از حساسترین نقاط کشور در این زمینه است.
راهحل اصلی، نه در اقدامات مقطعی، بلکه در مدیریت اصولی پسماند، بهسازی محیط و اجرای برنامههای علمی کنترل آفات نهفته است. تا وقتی زباله در دسترس جوندگان باشد، موشها هم در شهر میمانند. به همین دلیل، مسئله جوندگان در تهران فقط یک موضوع خدمات شهری نیست؛ یک مسئله جدی برای بهداشت و سلامت مردم است.
