برگزیده – در حالی که آتشبس شکننده میان ایران و ایالات متحده، محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا و کنترل ایران بر تنگه هرمز همچنان ادامه دارد، بر اساس موافقتنامه حملونقل بینالمللی جادهای مسافر و کالا میان ایران و پاکستان که در ۲۹ ژوئن ۲۰۰۸ منعقد شده بود، کریدور ترانزیتی ایران–پاکستان بهطور رسمی در ۱۳ آوریل ۲۰۲۶ افتتاح شد. در مراسم رسمی افتتاح این کریدور، ثناءالله ابرو به همراه محمد رشید، مدیر اداره ترانزیت گمرک پاکستان، بهصورت نمادین و رسمی دستور اعزام نخستین محموله را صادر کردند.
ثناءالله ابرو، مدیر تجارت ترانزیتی گمرک پاکستان، در گفتوگو با روزنامه اکسپرس تریبون اعلام کرد که نخستین محموله این کریدور که شامل گوشت منجمد بود، از طریق کامیون های یخچال دار به تاشکند، پایتخت ازبکستان، ارسال شده است. وی توضیح داد که بر اساس سازوکار جدید، کالاهای پاکستانی از طریق بندر گوادر حمل شده، پس از ورود به ایران، مسیر خود را به سوی مقاصد مختلف در آسیای مرکزی ادامه خواهند داد. بر اساس اعلام اداره تجارت ترانزیتی پاکستان، این کریدور در چارچوب نظام TIR (حملونقل بین المللی جاده ای) فعالیت میکند. در همین راستا، مقامات ذیربط برای تسهیل اجرای این طرح، تشریفات و رویه های مربوط به نظام TIR را تسهیل کرده و گذرگاه های مرزی کلیدی از جمله تفتان، ریمدان، سُست و گوادر را فعال کردهاند.
دسترسی گسترده تر ایران به بنادر پاکستان
دو کشور ایران و پاکستان دارای چهار گذرگاه رسمی مرزی مشترک هستند: تفتان–میرجاوه، گبد–ریمدان، مند–پیشین و چاغی. در ماه مه ۲۰۲۴، محمد مدثر تیپو، سفیر پاکستان در ایران، اعلام کرد که گذرگاههای مرزی تفتان و گبد بهصورت ۲۴ ساعته و در تمام روزهای هفته فعال خواهند بود تا به توسعه تجارت میان دو کشور همسایه کمک کنند. در سال ۲۰۲۴، حجم کل تجارت میان ایران و پاکستان به ۳ میلیارد دلار رسید. صادرات ایران به پاکستان ۱.۲ میلیارد دلار بود. مهمترین کالاهای صادراتی ایران به پاکستان شامل گاز نفتی (۶۸۷ میلیون دلار)، فرآوردههای پالایششده نفتی (۱۲۲ میلیون دلار) و حبوبات خشک (۶۷.۱ میلیون دلار) بود. در مقابل، مهم ترین صادرات پاکستان به ایران شامل کاغذ الیاف سلولزی (۳.۷۸ میلیون دلار)، پمپ های هوا (۲۷۸ هزار دلار) و ورق های پلاستیکی خام (۱۹۵ هزار دلار) میشد.
علاوه بر این، استان سیستان و بلوچستان ایران دارای پنج بازارچه مرزی مشترک با پاکستان است: میرجاوه در زاهدان، پیشین در سرباز، کوهک و جالق در سراوان، و ریمدان در چابهار. این بازارچههای مرزی نقش مهمی در افزایش تجارت و مبادلات اقتصادی میان دو کشور همسایه و همچنین در توسعه و رونق مناطق محروم و کمتر توسعه یافته مرزی در دو سوی مرز ایفا میکنند. با این حال، چالش های امنیتی متعددی مانع از گسترش کامل روابط اقتصادی و تجاری میان ایران و پاکستان شدهاند. این چالشها شامل فعالیتهای تروریستی گروههای جداییطلب در مناطق مرزی، بهویژه در بلوچستان، قاچاق مواد مخدر و همچنین عدم اجرای پروژه خط لوله گاز ایران–پاکستان به دلیل تحریمهای اقتصادی آمریکا علیه ایران است.
با وجود تمامی این چالشها، و در شرایطی که محاصره دریایی ایران توسط ایالات متحده محدودیتهای شدید و گستردهای را بر دسترسی به بنادر اصلی ایران در خلیج فارس و دریای عمان ــ بهویژه بندر امام خمینی، بندر بوشهر، بندرعباس و بندر چابهار ــ تحمیل کرده است، کریدور ترانزیتی جدید ایران و پاکستان میتواند برای ایران بهعنوان یک مسیر جایگزین بالقوه جهت دسترسی گستردهتر به بنادر پاکستان عمل کند. اعلام اخیر دولت پاکستان، شش مسیر مشخص را برای تسهیل جابهجایی کالا و اتصال بنادر اصلی پاکستان به گذرگاههای مرزی ایران معرفی کرده است: گوادر به گبد، کراچی و بندر قاسم به گبد از طریق بزرگراه ساحلی و با عبور از لیاری، اورمارا و پسنی، کراچی به تفتان از طریق خضدار و دالبندین، گوادر به تفتان از طریق مسیر داخلی متصلکننده تربت و کویته، مسیر ترکیبی گوادر به تفتان که همزمان از بخشهایی از مسیر ساحلی و داخلی از جمله لیاری و خضدار عبور میکند، و مسیر مستقیم تجاری کراچی به گبد که با هدف تسهیل و تسریع جریان کالا طراحی شده است.
به اعتقاد ناظران، این شش کریدور در مجموع سه بندر مهم پاکستان یعنی گوادر، کراچی و بندر قاسم را به دو گذرگاه مرزی تفتان و گبد در مرز ایران متصل میکنند. اهمیت این شبکه زمانی بیشتر آشکار میشود که در نظر بگیریم پاکستان بیش از ۹۰۰ کیلومتر مرز مشترک با ایران دارد؛ عاملی که این مسیرهای زمینی را به جایگزینی عملی و قابل اعتماد برای مسیرهای دریایی تبدیل میکند. بنابراین، بنادر پاکستان میتوانند بخشی از فشارها و محدودیتهای ناشی از محاصره دریایی را کاهش داده و روند صادرات و واردات ایران را تسهیل کنند. این کریدور ترانزیتی همچنین میتواند برای عراق نیز سودمند باشد؛ کشوری که کشتیهای آن به دلیل کنترل ایران بر تنگه هرمز و محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا، با چالشها و محدودیتهای قابل توجهی در خلیج فارس و دریای عمان مواجه شدهاند.
دسترسی گستردهتر ایران به کریدور اقتصادی چین–پاکستان (CPEC)
کریدور ترانزیتی ایران–پاکستان تنها به تسهیل تجارت دوجانبه میان دو کشور یا فراهمکردن دسترسی بیشتر ایران به بنادر پاکستان محدود نمیشود. این کریدور همچنین امکان دسترسی گستردهتر به کریدور اقتصادی چین–پاکستان (CPEC) را فراهم میکند؛ پروژه زیرساختی ۳۰۰۰ کیلومتری چین که در حال حاضر در پاکستان در دست ساخت است. این کریدور ترکیبی زمینی–دریایی با هدف تأمین و کوتاهکردن مسیر واردات انرژی چین از خاورمیانه طراحی شده و تلاش دارد مسیرهای دریایی موجود از طریق خلیج فارس، دریای عمان و اقیانوس هند را دور بزند.
درگیری ۴۰ روزه اخیر میان ایالات متحده و اسرائیل، همراه با محاصره و کنترل ایران بر تنگه هرمز و همچنین محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا، اهمیت CPEC را بهعنوان یک مسیر جایگزین بیش از پیش برجسته کرده است. یکی از اهداف اصلی محاصره دریایی آمریکا علیه ایران، کاهش، تضعیف و در صورت امکان قطع جریان صادرات و واردات میان ایران و چین است. اگرچه مسیر CPEC نمیتواند بهطور کامل جایگزین مسیر دریایی ایران و چین شود، اما میتواند بخشی از خسارات ناشی از محاصره را کاهش دهد. علاوه بر این، ایران این فرصت را دارد که حجم ترانزیت و تجارت خود را از طریق مسیرهای زمینی و ریلی در افغانستان و آسیای مرکزی نیز گسترش دهد. برخلاف مسیرهای دریایی در خلیج فارس، تنگه هرمز، دریای عمان و اقیانوس هند که تحت نظارت، کنترل و محاصره آمریکا قرار دارند، مسیرهای زمینی و ریلی شرایط متفاوتی دارند. ایران طی دو دهه گذشته از این مسیرهای زمینی برای دور زدن تحریمها و کاهش فشارهای اقتصادی، تجاری و ترانزیتی استفاده کرده است.
مسیر جایگزین برای ترانزیت پاکستان–آسیای مرکزی
کریدور ترانزیتی ایران–پاکستان که نخستین محموله آن ــ صادرات گوشت منجمد به تاشکند، پایتخت ازبکستان ــ ارسال شد، نشاندهنده تلاش اسلامآباد برای ایجاد و توسعه یک مسیر ترانزیتی جایگزین به آسیای مرکزی در کنار مسیر سنتی افغانستان است. تنشها و درگیریهای نظامی میان پاکستان و افغانستان بهوضوح بیانگر روابط سرد و خصمانه کنونی میان این دو کشور است؛ در حالی که در گذشته متحدان نزدیکی محسوب میشدند. این شرایط باعث شده است که هر دو کشور به دنبال مسیرهای جایگزین ترانزیتی باشند. در سالهای اخیر، امارت اسلامی افغانستان (طالبان) علاقه قابل توجهی به استفاده از بندر ترانزیتی چابهار در جنوبشرق ایران، نزدیک دریای عمان، نشان داده است تا وابستگی خود به پاکستان در حوزه ترانزیت را کاهش دهد.
در مقابل، پاکستان نیز در تلاش است وابستگی خود به مسیر افغانستان برای تجارت و ترانزیت با آسیای مرکزی را کاهش دهد و از طریق توسعه یک کریدور ترانزیتی جدید که ایران را به آسیای مرکزی متصل میکند، این هدف را دنبال میکند.
کریدور ریلی ایران–پاکستان–آسیای مرکزی
در سالهای اخیر، ایران در حال ساخت یک پروژه ریلی ۶۲۸ کیلومتری است که بندر چابهار را به زاهدان، مرکز استان سیستان و بلوچستان در جنوبشرق ایران، متصل میکند. حدود ۸۰ درصد از این خط ریلی تاکنون تکمیل شده و ایران انتظار دارد این پروژه در آینده نزدیک، احتمالاً تا پایان بهار ۲۰۲۶، به بهرهبرداری کامل برسد. موقعیت بندر چابهار و مسیر ریلی چابهار- زاهدان در نقشه زیر نشان داده شده است.
پروژه ریلی ۶۲۸ کیلومتری که بندر چابهار را به زاهدان متصل میکند، بخش مهمی از برنامه گستردهتر ایران برای توسعه و گسترش شبکه ریلی خود در منطقه شرقی کشور به شمار میرود. این پروژه بخشی از کریدور ریلی ۱۳۵۰ کیلومتری «چابهار–زاهدان–مشهد–سرخس» است که جنوبشرق دور ایران را به مرز شمالشرقی این کشور با ترکمنستان متصل میکند. موقعیت محور ریلی چابهار–زاهدان–مشهد–سرخس در نقشه زیر نشان داده شده است.
این مسیر ریلی بخش شرقی کریدور شمال–جنوب را تکمیل میکند و ایران، آسیای مرکزی و روسیه را به یکدیگر متصل میسازد. در نتیجه، این امر امکان ترانزیت سریعتر و حجم بالاتر تجارت را فراهم میکند و میتواند برای پاکستان یک مسیر جایگزین عملی برای مسیر افغانستان ایجاد کند.
مزیت های جغرافیایی ایران
در حالی که افتتاح یک کریدور ترانزیتی میان دو کشور همسایه معمولاً میتواند یک رویداد عادی تلقی شود، شکلگیری یک آتشبس شکننده، همراه با محاصره دریایی ایران توسط ایالات متحده پس از درگیری ۴۰ روزه میان اسرائیل و ایالات متحده با ایران، توجه قابل ملاحظه ای را از سوی ناظران به خود جلب کرده است. کریدور ترانزیتی ایران–پاکستان بار دیگر مزیتهای ژئوپلیتیکی و جغرافیایی راهبردی ایران را برجسته کرده است. ایران کشوری پهناور با ۱۸۰۰ کیلومتر خط ساحلی در خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عمان و همچنین ۸۲۰ کیلومتر ساحل در دریای خزر است. این کشور از طریق مرزهای زمینی و دریایی با ۱۵ کشور هممرز است.
بنابراین، هرچند محاصره دریایی آمریکا میتواند بهطور جدی بر فرآیندهای واردات و صادرات ایران تأثیر بگذارد، این کشور همچنان قادر است بخش قابل توجهی از نیازهای اساسی خود را از طریق مسیرهای زمینی، ریلی و دریایی (از طریق دریای خزر) و از مسیر پاکستان، افغانستان، آسیای مرکزی، قفقاز، ترکیه، عراق و بهویژه روسیه و چین تأمین کند. ایران با بهرهگیری از موقعیت جغرافیایی خود طی دو دهه گذشته توانسته است در برابر تحریمهای اقتصادی مقاومت کند. اکنون نیز ایران در تلاش است با استفاده از موقعیت راهبردی، همسایگان متعدد و مسیرهای ترانزیتی زمینی، ریلی و دریایی خود، اثرات منفی محاصره دریایی آمریکا را کاهش دهد. علاوه بر این، توافق تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا که در مه ۲۰۲۵ اجرایی شد، مزیت مهم دیگری به شمار میرود. در کنار بهرهمندی از مسیرهای ترانزیتی گستردهتر، بخش قابل توجهی از تجارت میان ایران و روسیه با ارزهای ملی، عمدتاً روبل و ریال، انجام میشود.
نتیجهگیری
کریدور ترانزیتی ایران–پاکستان، در شرایط آتشبس شکننده میان ایران و پاکستان، محاصره تنگه هرمز و همچنین محاصره دریایی ایران، نمونه دیگری از رویکرد عملگرایانه و دیپلماسی چندجانبه پاکستان به شمار میرود. پاکستان حمله نظامی اسرائیل به ایران در ژوئن ۲۰۲۵ را بهشدت محکوم کرد و در جریان درگیری اخیر نقش مهمی به عنوان میانجی میان ایران و ایالات متحده ایفا نمود. علاوه بر این، روابط نزدیک پاکستان با کشورهای عربی جنوب خلیج فارس، این کشور را در موقعیتی قرار داده است که بتواند تا حدی جایگزین میانجیهای سنتی مانند عمان و قطر شود.
بنابراین، کریدور ترانزیتی ایران–پاکستان که هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد و نیازمند توسعه زیرساختی، بهویژه در بخشهای ریلی است، گامی مهم در جهت تقویت اعتماد متقابل میان دو کشور در شرایط پیچیده و شکننده کنونی محسوب میشود. از یک سو، این کریدور دسترسی ایران را به بنادر پاکستان و همچنین به کریدور اقتصادی چین–پاکستان (CPEC) گسترش میدهد. از سوی دیگر، برای پاکستان مسیر جایگزینی برای ترانزیت و تجارت با آسیای مرکزی فراهم میکند که وابستگی به مسیر افغانستان را کاهش میدهد. در نتیجه، این کریدور منافع و مزایای متقابل برای هر دو کشور به همراه دارد.
* عضو شورای علمی موسسه ایراس
۲۱۹
