ریحانه اسکندری: پنجاه سال پیش، در پنجم سپتامبر ۱۹۷۶(۱۴ شهریور)، مجموعهای تلویزیونی آغاز شد که قرار نبود صرفا یک برنامه عروسکی برای کودکان باشد. «نمایش ماپتها» با ترکیب عروسکگردانی، موسیقی، کمدی، مهمانان مشهور و ساختار برنامههای نمایشی، شخصیتهایی مانند کرمیت قورباغه، میس پیگی، فوزی و گانزو را به بخشی از فرهنگ عامه تبدیل کرد. با این حال، نکته جالب درباره سالگرد امسال این است که خودِ ماپتها بسیار قدیمیتر از این مجموعهاند؛ نخستین نسخه کرمیت در سال ۱۹۵۵، در یکی از نخستین تجربههای تلویزیونی جیم هنسن، ساخته شد.
ماپتها از کجا آمدند؟
داستان ماپتها از «نمایش ماپتها» آغاز نشد. جیم هنسن، عروسکگردان و هنرمندی که بعدها به نامی شناختهشده در تلویزیون و سینما تبدیل شد، در سال ۱۹۵۵ برنامهای پنجدقیقهای با عنوان «سام و دوستان» را در یک شبکه محلی واشنگتن ساخت.
کرمیت قورباغه نیز در همان برنامه شکل گرفت. موزه ملی تاریخ آمریکا در اسمیتسونین، نخستین عروسک کرمیت را که متعلق به همین دوره است، در مجموعه خود نگهداری میکند. این نسخه اولیه حتی ظاهر امروزی کرمیت را نداشت و بیشتر شبیه موجودی مارمولکمانند بود. هنسن برای ساخت آن از پارچه یک کت قدیمی مادرش، شلوار جین و توپهای پینگپنگ برای چشمها استفاده کرده بود.
کرمیت بهتدریج تغییر کرد و در سالهای بعد به شکل آشنایی رسید که امروز میلیونها نفر در سراسر جهان میشناسند. اسمیتسونین میگوید نسخهای با رنگ سبز روشنتر از سال ۱۹۶۳ مورد استفاده قرار گرفت و شکل کلی کرمیتی که امروز میشناسیم، از حدود سال ۱۹۷۳ تثبیت شد.
بنابراین وقتی از پنجاهمین سالگرد «نمایش ماپتها» صحبت میکنیم، در واقع درباره یک مجموعه تلویزیونی ۵۰ ساله حرف میزنیم که شخصیت اصلی آن سابقهای بیش از ۷۰ ساله دارد.
نقطه عطف؛ وقتی عروسکها صاحب یک نمایش شدند
«نمایش ماپتها» در سال ۱۹۷۶ به تلویزیون آمد و تا سال ۱۹۸۱ ادامه پیدا کرد. ساختار آن با یک برنامه عروسکی معمولی تفاوت داشت: ماجرا در یک تئاتر قدیمی میگذشت و مخاطب علاوه بر اجرای اصلی، پشت صحنه و تلاش شخصیتها برای برگزاری نمایش را هم میدید.
اسمیتسونین این مجموعه را ادای دینی به سنت نمایشهای واریته میداند؛ قالبی که در آن موسیقی، کمدی و حضور مهمانان مشهور در کنار یکدیگر قرار میگرفتند. به این ترتیب، ماپتها نه فقط عروسکهایی در یک برنامه، بلکه اعضای یک گروه نمایشی بودند که هر کدام شخصیت و رابطه مشخصی با دیگری داشتند.
همین ساختار یکی از دلایل مهم ماندگاری مجموعه بود. کرمیت در نقش مدیری قرار داشت که دائماً تلاش میکرد نمایش را سرپا نگه دارد؛ میس پیگی شخصیتی پرشور و جاهطلب بود، فوزی کمدینی ناموفق اما دوستداشتنی و گانزو نیز موجودی عجیب و غیرقابل پیشبینی بود.
در واقع، بخش مهمی از جذابیت ماپتها نه فقط در ظاهر عروسکها، بلکه در شخصیتپردازی آنها بود.
عروسکهایی که برای دوربین ساخته شدند
یکی از دلایل اهمیت کار هنسن در تاریخ عروسکگردانی، توجه او به امکانات خودِ تلویزیون بود.
عروسکهای هنسن برای اجرای مستقیم روی صحنه طراحی نشده بودند؛ آنها باید در برابر دوربین تلویزیونی زنده به نظر میرسیدند. هنسن برای همین از ساختارهایی استفاده میکرد که امکان حرکت و تغییر حالت بیشتری به صورت عروسک میداد.
اسمیتسونین درباره کرمیت توضیح میدهد که در سر این عروسک مادهای برای پر کردن وجود نداشت و دست عروسکگردان مستقیماً درون سر قرار میگرفت؛ به این ترتیب حرکتهای بسیار ظریف انگشتان میتوانست به تغییرات ظریف در حالت چهره تبدیل شود.
این نگاه باعث شد عروسکها بتوانند در قاب تلویزیون واکنش نشان دهند، به دوربین نگاه کنند، با شخصیتهای انسانی وارد تعامل شوند و مانند بازیگران یک برنامه نمایشی عمل کنند.
اسمیتسونین در معرفی میراث هنسن، از شکلگیری نوعی شیوه تازه در عروسکگردانی یاد میکند که برای دوران تلویزیون و بعدها سینما مناسب بود.
از یک برنامه تلویزیونی تا پدیدهای جهانی
«نمایش ماپتها» خیلی زود از مرزهای محل تولیدش فراتر رفت.
طبق اعلام اسمیتسونین، این مجموعه بین سالهای ۱۹۷۶ تا ۱۹۸۱ پخش شد و به موفقیتی بینالمللی رسید. موزه ملی تاریخ آمریکا نیز گزارش کرده است که این مجموعه در بیش از ۱۰۰ کشور دیده شد و در مجموع حدود ۲۳۵ میلیون بیننده داشت. «نمایش ماپتها» همچنین در طول پنج سال پخش خود سه جایزه امی دریافت کرد.
پس از آن نیز شخصیتهای ماپتها در فیلمهای سینمایی و مجموعههای تلویزیونی مختلف ظاهر شدند و به مرور از یک برنامه مشخص جدا شدند و به یک مجموعه شخصیت مستقل تبدیل شدند.
به همین دلیل، کرمیت امروز فقط نام یک شخصیت عروسکی نیست؛ او به نمادی از جهان هنسن تبدیل شده است.
چرا هنوز درباره ماپتها صحبت میکنیم؟
شاید مهمترین دلیل ماندگاری ماپتها این باشد که آنها به یک دوره یا یک برنامه خاص محدود نشدند.
کودکی که کرمیت را در دهه ۱۹۷۰ میدید، سالها بعد میتوانست او را در فیلمهای سینمایی یا تولیدات تلویزیونی دیگر ببیند و نسلهای بعد نیز از طریق بازپخشها و رسانههای جدید با همان شخصیتها آشنا شوند.
از سوی دیگر، هنسن عروسکها را به شخصیتهایی با ویژگیهای ثابت تبدیل کرد. آنها فقط در موقعیتهای مختلف ظاهر نمیشدند؛ روابط، عادتها، ترسها، جاهطلبیها و ضعفهای مخصوص خودشان را داشتند.
همین ویژگی سبب شد ماپتها بتوانند از قالب یک برنامه عروسکی فراتر بروند و مانند شخصیتهای یک جهان داستانی مستقل ادامه پیدا کنند.
جای ماپتها در تاریخ عروسکگردانی
اهمیت ماپتها را نباید با این ادعا توضیح داد که آنها نخستین عروسکهای تلویزیونی بودند؛ چنین ادعایی دقیق نیست. عروسکگردانی و حضور عروسک در رسانههای نمایشی سابقهای بسیار قدیمیتر دارد.
اهمیت هنسن در جای دیگری است: او توانست امکانات تلویزیون را با شیوهای متفاوت از عروسکگردانی ترکیب کند و عروسکهایی بسازد که برای دوربین، واکنش، گفتوگو و شخصیتپردازی طراحی شده بودند.
اسمیتسونین هنسن و همکارانش را از چهرههای مؤثر در شکلگیری یک سبک تازه از عروسکگردانی آمریکایی معرفی میکند و تأکید دارد که شخصیتهای او در تلویزیون، سینما و بعدها رسانههای جدید حضور پیدا کردند.
این میراث حتی در یک سطح نمادین نیز حفظ شده است: نخستین کرمیت ساختهشده برای «سام و دوستان» امروز در مجموعه موزه ملی تاریخ آمریکا قرار دارد؛ یعنی شیئی که زمانی یک عروسک تلویزیونی بود، اکنون به عنوان بخشی از میراث فرهنگی و تاریخ رسانه نگهداری میشود.
نیم قرن بعد
پنجم سپتامبر ۲۰۲۶، پنجاه سال از نخستین پخش «نمایش ماپتها» میگذرد؛ اما برای فهم قدمت این جهان، عدد ۵۰ کافی نیست.
کرمیت در سال ۱۹۵۵ متولد شد، پیش از آنکه «نمایش ماپتها» ساخته شود در «خیابان سسمی» حضور پیدا کرد و بعدها همراه با دیگر شخصیتهای هنسن به سینما و تلویزیون بازگشت.
به همین دلیل، سالگرد «نمایش ماپتها» فقط یادآوری یک برنامه قدیمی نیست؛ فرصتی است برای مرور مسیری که یک عروسک تلویزیونی طی بیش از هفت دهه طی کرده است؛ از یک برنامه پنجدقیقهای محلی و یک عروسک ساختهشده از پارچه و توپ پینگپنگ، تا شخصیتی که همچنان برای چندین نسل شناختهشده باقی مانده است.
منابع: مؤسسه اسمیتسونین – موزه ملی تاریخ آمریکا – شرکت جیم هنسن – کتاب «قرمز» جیم هنسن
۵۹۲۴۴
